Współczesne siły przeciwminowe Rosji

Wojciech Zawadzki

Choć od upadku Związku Radzieckiego minęło już 35 lat, wiele rodzajów i konkretnych typów uzbrojenia Federacji Rosyjskiej sięga korzeniami głęboko w czasy komunizmu. Nie inaczej jest w morskim rodzaju sił zbrojnych, w tym w klasach okrętów przeciwminowych. Trzecia część cyklu omawia współczesne jednostki rosyjskie odpowiadające za wykrywanie, identyfikację i niszczenie min morskich.

Podobnie jak w wielu innych klasach okrętów, także w przypadku trałowców obie dekady na przełomie XX i XXI w. zapisały się w historii masowym wycofywaniem z eksploatacji najstarszych jednostek, a równocześnie znaczącym spadkiem wartości bojowych tych pozostawionych w służbie. Zastój w rosyjskim budownictwie okrętowym oznaczał bowiem nie tylko braki dostaw nowych jednostek pływających, ale także niewykonywanie potrzebnej liczby remontów i/lub modernizacji.

Pierwsze lata pod nową banderą

Gdy 1 stycznia 1992 r. Marynarka Wojenna Związku Radzieckiego zamieniała się w Marynarkę Wojenną Federacji Rosyjskiej, siły przeciwminowe wchodzące w skład wszystkich flot i flotylli ilościowo prezentowały się okazale. Jakościowo było nieco gorzej, ale i tak w porównaniu do innych klas jednostek pływających odstawanie od technologii zachodnich nie rzucało się aż tak bardzo w oczy. W podklasie trałowców morskich dominowały jednostki projektu 266 i jego wersji rozwojowej, czyli 266M. Do trałowców bazowych zaliczano z kolei okręty projektu 1265 i 1265E oraz kilka będących u kresu służby z licznej rodziny projektowej 257. Najmniejsze w siłach przeciwminowych były trałowce redowe projektu 1258 oraz trałowce rzeczne projektu 1259. Natomiast kilkanaście jednostek innych projektów w zasadzie nie stanowiło większej wartości bojowej w zespołach, w skład których wchodziły, i w kolejnych latach szybko wycofywano je ze służby.

Wiele rosyjskojęzycznych materiałów źródłowych może różnić się w szczegółach dotyczących dat wycofywania poszczególnych jednostek, ale na potrzeby tego artykułu staraliśmy się przyjąć dane, które wydają się najbardziej wiarygodne. I tak 1 stycznia 1992 r., czyli w dniu formalnej zmiany MW ZSRR w MW Federacji Rosyjskiej, na stanie poszczególnych formacji stanowiących integralną część morskich sił zbrojnych znajdowało się:

† 26 trałowców morskich projektu 266: z tej liczby 11 utrzymano w linii zaledwie 3 miesiące i 19 marca 1992 r. opuszczono na nich już nowe bandery; z pozostałych 15 ostatni kończący historię tego wariantu projektowego był Iwan Masłow, wycofany w 1995 r. po 28 latach eksploatacji;

† 27 trałowców morskich projektu 266M: Artillierist, Wsiewołod Wiszniewskij, Kontradmirał Perszin, Parawan, Trał, Dizelist, Kontradmirał Choroszchin, Rulewoj, Siemion Roszal, Signalszczik, Desantnik, Torpiedist, Jakor, Zariad, Rakietczik, Dmitrij Łysow, Zapał, Puliemiotczik, Swiazist, Striełok, Kontradmirał Własow, Snajper, Motorist, Komiendor, Elektrik, Maszinist, Turbinist;

† 40 trałowców bazowych projektu 1265 i 1265E: BT-342, BT-732, BT‑258, BT‑260, BT-266, BT-320, BT-327, BT‑454, BT‑150, BT-324, BT-728, BT‑734, BT‑262, BT‑347, BT-438, Kołomienskij Komsomolec, BT-267, Chersonskij Komsomolec, BT-54, BT-56, BT-121, BT-470, BT-38, BT-96, BT-78, BT-94, BT-138, BT‑15, BT‑31, BT-48, BT-109, BT-122, BT-51, BT-22, BT-44, BT-88, BT-241, BT-40, Aleksandr Lebiediew, BT-213;

† 3 trałowce bazowe projektu 1253W: BT‑162, BT-168, BT-174;

† 2 trałowce bazowe projektu 1253: BT‑128, BT-227;

† 2 trałowce bazowe projektu 1253W: BT‑176, BT-360;

† 2 trałowce bazowe projektu 699: BT-192, BT-309;

† 2 trałowce redowe projektu 697TB: RT‑59, RT-181;

† 2 poduszkowce projektu 1206T: RT-102, RT-137;

† 1 trałowiec projektu 02666: Striełok;

† 45 trałowców redowych projektu 1258;

† 11 trałowców rzecznych projektu 1259 i 12592.

Wiele z wymienionych wyżej jednostek nie przetrwało w służbie z nową banderą na drzewcu więcej niż pięć lat; część wycofano zresztą ledwie kilka miesięcy po rozpadzie Związku Radzieckiego.

Wspomnianego 19 marca 1992 r. wycofano jeden trałowiec morski projektu 266M, pięć projektu 1265 (w tym trzy przekazane MW Azerbejdżanu) i cztery projektu 1258 (plus dwa kolejne do końca 1992 r.). Do końca 1995 r. stan posiadania we wszystkich rosyjskich flotach zmniejszył się już jednak o kolejnych 10 jednostek projektu 266M, 14 projektu 1265 i 16 projektu 1258. W tym okresie praktycznie zrezygnowano z wykorzystywania trałowców rzecznych projektu 1259, które zniknęły ze spisu rosyjskiej marynarki wojennej do końca 1997 r.

Zamrożony Rubin

Sztandarowym projektem, który miał wyznaczać w latach 80. i 90. XX w. nową jakość tak samych nosicieli, jak i przenoszonego przez nie uzbrojenia oraz specjalistycznego wyposażenia, miały być niszczyciele min, dla których zarezerwowano numer projektu 12660 oraz nazwę kodową Rubin. Prace nad całością powierzono oczywiście najbardziej doświadczonemu w tym zakresie Zachodniemu Biuru Projektowemu. Ponieważ miała być to jednostka duża, jako główne zadania we wstępnych wymaganiach taktyczno-technicznych wpisano zwalczanie min stawianych na dużych głębokościach oraz towarzyszenie zespołom floty w rejsach na otwartych akwenach z dala od własnych baz. Z tego względu projekt początkowo rozpoczęto z dużym rozmachem, a wymiary i wyporność, choć w rozsądnych dla jednostki przeciwminowej ramach, miały nie ograniczać możliwości dodawania nowych elementów uzbrojenia czy wyposażenia. Stąd też początkowo w założeniach zapisano siłownię dużej mocy, pozwalającą osiągać okrętowi prędkość co najmniej 30 w., a także przenoszenie na pokładzie śmigłowca średniej wielkości.

Prace projektowe rozpoczęto jeszcze w 1979 r. Poprzedziły je badania, dzięki którym planowano po raz kolejny znacząco obniżyć generowane przez okręt pola fizyczne. Niestety sam proces tworzenia nie szedł najlepiej, a zespół konstruktorów co chwilę napotykał na kolejne utrudnienia.

 Pełna wersja artykułu w magazynie MSiO 5-6/2026