Tuwińska Armia Ludowo-Rewolucyjna. Część 1

Kamil Krajnik

Pomimoże istniejąca w latach 1921–1944 Republika Tannu-Tuwa (od 1926 r. Tuwińska Republika Ludowa, dalej: TRL) może stanowić wzorowy przykład radzieckiej marionetkowej republiki satelickiej, jest ona również intrygującym studium przejścia kraju osadzonego od czasów podbojów Czyngis-chana w kulturze oraz wojskowości stepowej, zaś od XVIII w. wciągniętego do sfery kolonialnych wpływów rządzonych przez Mandżurów Chin. Znajdująca się na pograniczu ZSRR oraz Mongolii niewielka republika i jej wojskowość w ciągu swojej krótkiej egzystencji przeszły pełen cykl ewolucji od hipotetycznej dywizji w systemie chorągwi do pomniejszonej i odpowiednio okrojonej wersji Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej. Niniejszy tekst jest jedynym opracowaniem łączącym dzieje wojskowości mandżurskiego Urianchaju od 1757 r. aż do rozwiązania Tuwińskiej Armii Ludowo-Rewolucyjnej i wcielenia jej resztek do Armii Czerwonej w 1946 roku.

Obszar obecnej Tuwy, w przeszłości znanej pod nazwą Urianchaj, wskutek rosyjsko-chińskiego traktatu z Kjachty z 1727 r. znalazł się po chińskiej stronie granicy, jednakże aż do czasu stłumienia w 1757 r. antychińskiego powstania ojrackiego księcia Amursany mandżurskie Chiny de facto nie sprawowały nad nim kontroli. Podboju dokonał mongolski książę walczący po stronie Mandżurów imieniem Cemcukdżab (?-1778), o czym przypomina treść napisu na pamiątkowym portrecie datowanym na 1760 r.:

Wielki minister, gubernator Chałchy, książę 2 rangi Cemcukdżab.

Był tarczą północnej ariergardy [naszych wojsk - przyp.tłum. K.K.]. Od dawna słynął ze swojego szczerego oddania, a szczególnie z podporządkowania ziem Urianchajskich, gdzie spacyfikował wszystkich okrutnych bandytów, grabił zdrajców, zaś paskudnego bandytę Czenggunszaba schwytał żywego w niewolę. Został obdarzony wielką łaską i nagrodzony tytułem księcia 2 rangi. W sumie aż trzykrotnie został hojnie nagrodzony.

Wiosną roku smoka za panowania Wspieranego przez Niebiosaprzekazali słowa uznania i złożyli uroczyste gratulacje na piśmie: gubernator Liu Tongxun, gubernator Liu Lun gubernator Yu Minzhong.

Po 1757 r. obszar ten otrzymał szczególny status administracyjny w ramach znajdującej się pod władzą cesarza chińskiego Mongolii Zewnętrznej, podzielony został on na cztery choszuny (chorągwie), które z kolei podzielono na sumony (strzały). Później dodano jeszcze 5 choszun i taki stan pozostał aż do początku XX w. Podział ten został wprowadzony w Urianchaju i Mongolii na wzór mandżurskiej organizacji wojskowej, stworzonej na przełomie XVI i XVII wieku przez Nurhaczego (1559-1626), dżurdżeńskiego wodza i protoplastę dynastii Qing.

System chorągwi po mongolsku.

Najmniejszą jednostką w tym systemie był nirun (dosłownie „strzała”, tłumaczone jako kompania), która miała skupiać 300 mężczyzn. Nirun dzielił się na cztery tatany po 75 wojowników. Następnie zaś gusa („chorągiew”, rozmiarem odpowiadająca pułkowi) składała się z kilkunastu strzał i zazwyczaj powinna liczyć kilka tysięcy żołnierzy. W 1615 r. sformowano cztery chorągwie, kilka lat później zaś kolejne cztery. Dodatkowo w latach 1635–1642 powstało także osiem chorągwi mongolskich oraz chińskich. Kilka razy w roku członkowie strzał wyprawiali się na „manewry” w postaci wielkich polowań. Był to podstawowy sposób ćwiczenia zdolności bojowych wojsk ludów stepowych, takich jak Mongołowie (naadamy Czyngis-chana), ludy turkijskie oraz Mandżurowie właśnie. Tak zorganizowana militarystyczna struktura miała na wezwanie władcy wystawić silną, sprawną i zręczną armię liczącą nawet kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy. To właśnie ta maszyna wojenna, połączona z umiejętnościami mandżurskich dowódców, stała za podbojem całych Chin w XVII w.

Z biegiem czasu i kolejnymi podbojami ludów stepowych, organizacja ta została zaadaptowana jako rodzaj podziału administracyjnego opartego na liczebności ludności zamieszkującej dany obszar. Na ziemiach mongolskich oraz w Tannu Urianchaju tatan został zamieniony na bardziej tradycyjną dla Mongołów i Chińczyków „dziesiątkę” (arban), sam „stan” danych jednostek podziału został zaś zmniejszony. Arban, jak sama nazwa głosi, miał wystawiać 10 w pełni wyposażonych żołnierzy w wieku od 18 do 60 roku życia. W wypadku Urianchaju jedna strzała (po mongolsku: sum) miała wystawiać 150 żołnierzy, zaś sześć kompanii znajdujących się na obszarze jednej chorągwi (po mongolsku: choszun), miało stanowić jednostkę określaną na Zachodzie jako „pułk” (ma. dżalan). Dywizja miała się składać z pięciu pułków, zaś pięć dywizji miało formować korpus. Nazwy te zostały nadane umownie przez rosyjskich badaczy w XIX w. na podstawie rozmiaru odpowiadających im jednostek w armii carskiej. Etatowo Dannu Urianchaj miał wystawiać jedną dywizję pod dowództwem „dowódcy dywizji” (meiren). Tuwińska kronika spisana na przełomie XIX i XX w. wzmiankuje także, że w 1765 r. Urianchajczycy otrzymali swój własny sztandar bojowy ze zdobionym drzewcem. Został on przyznany na ich prośbę, czuli bowiem wstyd wyruszając na ćwiczenia i do boju bez swojego własnego specjalnego wyróżnika.

Wszystkie te oddziały znajdowały się pod dowództwem wyznaczonego przez cesarza dżandżina (gubernatora wojskowego), stacjonującego w mongolskim mieście-garnizonie o nazwie Uliastaj. Jego namiestnikiem w Urianchaju był ambyn-nojon. W czasie pokoju występował on jako naczelny urzędnik, a w czasie wojny jako dowódca wojsk urianchajskich choszunów. Jego zastępcą do spraw wojskowych był czagyrczi (dzachiragcz dzanggi). Zaś jego doradcami i pomocnikami byli meirenowie dzanggi. Swoją siedzibę mieli oni w miejscowości o nazwie Samagałtaj na południu współczesnej Tuwy. Chorągwiami kierowali ugerdowie (uheri da), a strzałami „kierownicy/naczelnicy” (darga). Mieli oni także swoich urzędników pomocniczych do spraw cywilnych i wojskowych. Stanowiska urzędnicze były co do zasady dziedziczne. Jedynie funkcja ambyn-nojona początkowo piastowana była przez Mongołów — stan taki trwał do czasu aż miejscowe, urianchajskie elity nauczyły się biegle władać językiem mongolskim. Pierwszym z dynastii urianchajskich ambyn nojonów, którego potomkowie sprawowali tę funkcję aż do 1921 r., był Daszy.

Pełna wersja artykułu w magazynie TW Historia 5/2026