Sowieckie czołgi przeciwlotnicze 1941 ─ 1945
Krzysztof Cieślak
Początkowo w Armii Czerwonej obronę przed samolotami raczej zaniedbywano. Do odpierania nalotów przewidziane było wykorzystywanie etatowej broni piechoty. W latach trzydziestych pojawiły się samochody ciężarowe z zainstalowanymi przeciwlotniczymi karabinami maszynowymi w zestawach dwóch lub czterech sztuk na jednej podstawie. W drugiej połowie lat trzydziestych zaczęto wyposażać część czołgów lekkich, średnich i ciężkich w przeciwlotnicze karabiny maszynowe DT kalibru 7,62 mm. Pojawiły się prototypy dział samobieżnych na podwoziu czołgu lekkiego T-26 (SU-6) i średniego T-28 (SU-8). Jeszcze przed wojną z Niemcami pojawiła się koncepcja wieży, która mogła być montowana na czołgach lekkich T-50. Zainstalowana w wieży armata przeciwlotnicza 37 mm mogła strzelać na wprost lub pod dużym kątem podniesienia. Czołg z takim uzbrojeniem, dzięki wynoszącej 872 m/s prędkości wylotowej pocisku, mógł skutecznie walczyć ze wszystkimi ówczesnymi czołgami. Z kolei donośność w pionie 6700 m i w poziomie 8500 m pozwalała na strzelanie do samolotów już z dalekiego dystansu.
W trakcie działań wojennych bardzo długo korzystano z raczej rzadko dostępnych poczwórnych karabinów maszynowych Maksim. Jedynie sporadycznie montowano na czołgach KW-1 przeciwlotnicze karabiny maszynowe DT. Dopiero w 1944 roku jako standard pojawiły się na czołgach ciężkich przeciwlotnicze karabiny DSzK kalibru 12,7 mm o zasięgu skutecznym do 2000 m. Jednocześnie Armia Czerwona zaczęła otrzymywać od amerykańskiego sojusznika działa samobieżne M-17.
Próbowano także budować własne konstrukcje. Z kilku prototypów do produkcji seryjnej trafiło tylko 37 mm automatyczne działo ZSU-37 budowane na bazie lekkiego działa samobieżnego SU-76M. Chociaż projekt powstał jeszcze w końcu 1943 roku, to produkcję seryjną rozpoczęto dopiero w 1945 roku i pojazd w walkach praktycznie udziału już nie wziął. Do końca wojny (lub do końca roku) zbudowano zaledwie 12 sztuk a do zakończenia produkcji w 1948 roku tylko 75 egzemplarzy. Oprócz dział samobieżnych planowano budowę czołgów przeciwlotniczych bazujących na dostępnych kadłubach czołgów lekkich.
Pełna wersja artykułu w magazynie TW Historia 4/2026