Sd.Kfz.11. Najlepszy ciągnik półgąsienicowy Wehrmachtu?
Robert Sawicki
Zaprojektowany jako „koń roboczy” niemieckiej artylerii polowej, lekki ciągnik półgąsienicowy Sd.Kfz.11 (leichter Zugkraftwagen 3t) stał się jednym z najważniejszych elementów mobilności Wehrmachtu. Co ważniejsze, to właśnie udane podwozie Sd.Kfz.11 posłużyło jako bezpośrednia baza do stworzenia słynnego transportera opancerzonego Sd.Kfz.251. Zarazem ciągnik ten to podręcznikowy przykład niemieckiej filozofii projektowej lat 30. XX wieku, niezbyt przystającej do nadchodzącej wojny totalnej.
Pierwsze pojazdy o układzie kołowo-gąsienicowym opracowano w Niemczech już na początku XX wieku. W 1908 roku sprzedawane do portugalskiej Afryki Zachodniej samochody ciężarowe Daimlera wyposażono w dodatkową tylną oś, a tylne koła spięto gąsienicami. Tak zmodyfikowany pojazd bardzo dobrze radził sobie w trudnych warunkach terenowych. Prace nad napędem półgąsienicowym dla pojazdów wojskowych kontynuowano z powodzeniem od 1915 roku w zakładach Daimler, opracowując pojazdy Marienwagen II i Benz typu Kraftptotze. Do końca Wielkiej Wojny ze 170 zamówionych wozów Marienwagen II zmontowano jedynie 44 pojazdy.
Po zakończeniu wojny do koncepcji układu z napędem gąsienicowym z tyłu i przednią osią kołową sterowaną klasycznym układem kierowniczym powrócono w 1926 roku. W tym czasie skonstruowano między innymi specjalnie na potrzeby armii ciągniki Maffei MSZ (Maffei Straßen Zugmachine) 201. Był to czterokołowy pojazd, w którym na tylnej osi zamontowano niewielki układ gąsienicowy. Podczas jazdy po drodze pojazd poruszał się na kołach, natomiast podczas jazdy terenowej opuszczano dodatkowy mechanizm wyposażony w małe kółka i spinano koła gąsienicą. Była to modyfikacja napędu pojazdu Benz-Braüer z okresu I wojny światowej. Do napędu posłużyły czterocylindrowe, gaźnikowe silniki Magirus o pojemności 4712 cm³ i mocy 57 KM. W 1930 roku 24 pojazdy MSZ 201 trafiły do Reichswehry, lecz szybko ciągnik Maffei MSZ 201 uznano za przestarzały.
W 1928 roku w zakładach Krauss-Maffei AG zbudowano prototyp pojazdu oznaczonego MS z gąsienicami w miejscu tylnej osi. W tym czasie wojsko testowało na poligonie w Kummersdorfie również francuskie pojazdy półgąsienicowe Citroën-Kegresse. Francuski pojazd posiadał klasyczny układ gąsienicowy z kołami napędowymi z przodu i napinającymi z tyłu oraz czterema małymi kołami jezdnymi. Pojazd posiadał gumowe gąsienice.
Wyniki testów poligonowych wykazały także potrzebę wyposażenia nowoczesnej armii w pojazdy półgąsienicowe pełniące zarówno rolę ciągnika artyleryjskiego jak i transportera piechoty oraz mogące z łatwością poruszać się ze stosunkowo dużą prędkością w ciężkim terenie. W 1931 roku powstał prototyp 12-tonowego półgąsienicowego ciągnika ZD 5, opracowanego przez firmę Daimler-Benz i bazującego na konstrukcji z okresu I wojny światowej (Marienwagen II). Pojazd został opracowany na zamówienie Związku Radzieckiego, a kilka egzemplarzy dostarczono tam w latach 1931–1932. Przeszły one serię prób terenowych na poligonie w Kazaniu, również pod okiem przedstawicieli Reichswehry. Armia Czerwona początkowo zainteresowana, ostatecznie zdecydowała się na rozwijanie ciągników gąsienicowych.
20 czerwca 1932 roku oddziały Urzędu Uzbrojenia Wojsk Lądowych WaPrüf 4 (Amstgruppe für Entwicklung und Prüfung 4) i WaPrüf 6 w oparciu o założenia przedstawione przez Dipl.Ing.Heinricha Ernsta Kniepkampa ogłosiły warunki jakie powinny spełniać ciągniki półgąsienicowe: lekki (5 ton), średni (8 ton) i ciężki (12 ton). Opracowania prototypów pojazdów podjęły się odpowiednio zakłady Büssing-NAG, Krauss-Maffei AG i Daimler-Benz. Pierwszy z prototypów oznaczony jako KMZ 85 (Krauss-Maffei Zugmaschine) był gotowy już w kwietniu 1933 roku. Konstrukcją przypominał on bardziej późniejsze, produkowane seryjnie ciągniki, niż Daimler „Marienwagen II”. Układ gąsienicowy składał się z koła napędowego i pięciu par kół jezdnych, niezależnie zawieszonych na pionowych resorach sprężynowych. Zastosowano nowe, stalowe, drobnoogniwkowe gąsienice z gumowymi wkładkami. Drugi prototyp oznaczony jako KMZ 100 z powodzeniem testowano jako ciągnik dla armaty 8,8 cm Flak 18. Dobre wyniki prób terenowych doprowadziły do powstania kolejnych prototypów KM 4 i КМ 7.
Pełna wersja artykułu w magazynie TW Historia nr specjalny 5/2026