Radzieckie lotnictwo armijne na terenie Ukrainy (1957–1991)

Andrij Charuk
Mychajło Słobodianiuk

W radzieckich siłach zbrojnych pojawienie się lotnictwa armijnego wiązało się z początkiem masowej produkcji i wdrożenia do służby śmigłowców. Od lat 50. do momentu rozpadu ZSRR ten rodzaj lotnictwa przeszedł znaczące transformacje organizacyjne i sprzętowe. Przez cały ten okres Ukraina pozostawała jednym z głównych obszarów, gdzie tworzono jednostki lotnictwa armijnego – nie tylko dla „ukraińskich” okręgów wojskowych, ale również dla formacji i związków operacyjnych rozlokowanych w innych częściach ZSRR, a także poza jego granicami.

Po raz pierwszy w radzieckim militarnym słownictwie termin „lotnictwo armijne” (ros. армейская авиация) pojawił się w latach 30. XX wieku, lecz rozumiany był całkowicie odmiennie od współczesnego. „Lotnictwo armijne” (czyli wchodzące w skład armii ogólnowojskowych) obejmowało mieszane dywizje lotnicze – wyposażone głównie w samoloty myśliwskie, szturmowe i lekkie bombowce. Formacje tego umownego „lotnictwa armijnego” zostały zlikwidowane w 1942 roku podczas reformy struktury radzieckich sił powietrznych, kiedy utworzono armie powietrzne, obejmujące wszystkie rodzaje lotnictwa i wchodzące już w skład związków operacyjno-strategicznych – frontów (a nie armii). Odpowiednikiem współczesnego lotnictwa armijnego w Armii Czerwonej było „lotnictwo wojsk” (ros. войсковая авиация; nie mylić z военная авиация, czyli lotnictwem wojskowym). Zrzeszało ono samodzielne klucze oraz eskadry z samolotami bliskiego rozpoznania oraz łącznikowymi, działające bezpośrednio na rzecz korpusów armijnych. Również ono zostało zlikwidowane w 1942 roku.

Początek masowej produkcji i szerokiego wdrożenia śmigłowców do Sił Zbrojnych ZSRR w latach 50. doprowadził do odrodzenia lotnictwa armijnego, przeznaczonego do współdziałania z jednostkami Wojsk Lądowych. Tworzone było w składzie Sił Powietrznych, lecz operacyjnie podporządkowano jezwiązkom operacyjno-strategicznym (grupom wojsk rozmieszczonych poza ZSRR oraz okręgom wojskowym), a także armiom ogólnowojskowym i pancernym. Co do zasady dotyczyło to pułków śmigłowców. Z kolei klucze i eskadry śmigłowców podporządkowywano niektórym dywizjom strzelców zmotoryzowanych i pancernym rozwiniętym do etatów wojennych (głównie w składzie grup wojsk rozlokowanych poza granicami ZSRR).

Dopiero w 1990 roku, po analizie zastosowania lotnictwa armijnego Stanów Zjednoczonych oraz ich sojuszników z NATO, także w Związku Radzieckim lotnictwo armijne (pułki śmigłowców oraz samodzielne eskadry śmigłowców i mieszane) przekazano do składu Wojsk Lądowych jako odrębny rodzaj wojsk. Jednak rok 1990 był już początkiem ostatecznego upadku ZSRR, który z powodu problemów finansowych nie był zdolny do skutecznego doskonalenia własnych sił zbrojnych.

Pierwsze jednostki śmigłowcowe

Pierwsze jednostki lotnicze wyposażone w śmigłowce formalnie pojawiły się w Ukrainie w 1959, jednak szkolenie pilotów śmigłowcowych oraz dostawy samych maszyn rozpoczęły się wcześniej, bo już w 1957 roku.

Pierwszym był 51. Samodzielny Gwardyjski Pułk Śmigłowców (SPŚ), wchodzący w skład 17. Armii Powietrznej Kijowskiego Okręgu Wojskowego. Powstał on poprzez przeformowanie 51. Gwardyjskiego Pułku Lotnictwa Wojskowo-Transportowego, który w październiku 1957 roku został przemieszczony do Ukrainy z Dalekowschodniego Okręgu Wojskowego i rozlokowany w mieście Oleksandria w obwodzie kirowohradzkim. Następnie, na podstawie dyrektywy Sztabu Głównego Sił Powietrznych z 17 sierpnia 1957 roku, jednostkę przezbrojono w nowy wówczas sprzęt – śmigłowce, przy czym początkowo zachowała ona swoją dotychczasową nazwę (pułk lotnictwa wojskowo-transportowego). Dopiero dwa lata później, na mocy dyrektywy Sztabu Głównego Sił Powietrznych z 17 listopada 1959 roku, pułk przemianowano na 51. SGwPŚ.

Jednostka otrzymała najbardziej udany wówczas radziecki śmigłowiec Mi-4 (produkowany od 1953 roku), który powstawał pod dużym wpływem konstrukcji Sikorsky S-55 (H-19), ale radziecki śmigłowiec był większy i cięższy od amerykańskiego protoplasty. Początkowo etat pułku przewidywał aż 60 śmigłowców Mi-4 w składzie czterech eskadr, jednak później ich liczbę zmniejszono do 40 egzemplarzy. Pierwszych 15 załóg pułku było gotowych do lotów już 1 stycznia 1958 roku. Śmigłowce 51. SGwPŚ były aktywnie wykorzystywane nie tylko w Ukrainie podczas ćwiczeń wojskowych, lecz także do dyżurów oraz zabezpieczenia startów i działań poszukiwawczo-ratowniczych przy lotach statków kosmicznych z kosmodromu Bajkonur. Ponadto piloci pułku obsługiwali grupy operacyjne podczas prób broni jądrowej prowadzonych na poligonie w Semipałatyńsku oraz pocisków rakietowych w Kapustin Jarze. W wyniku doskonalenia struktury etatowej, na podstawie dyrektywy Sztabu Głównego Sił Powietrznych z 12 marca 1963 roku, ze składu pułku wydzielono jako samodzielną jednostkę Batalion Zabezpieczenia Lotniskowo-Technicznego (BZL-T), a w czerwcu 1968 roku w składzie pułku utworzono 395. Samodzielną Kompanię Łączności i Zabezpieczenia Radiotechnicznego (SKŁZRT). Taka struktura: cztery eskadry, samodzielny batalion zabezpieczenia lotniskowo-technicznego oraz samodzielna kompania łączności i zabezpieczenia radiotechnicznego – stała się w przyszłości typowa dla pułków śmigłowców transportowych Sił Powietrznych ZSRR. Ponadto od 1963 roku do pułku zaczęły napływać pierwsze ciężkie śmigłowce transportowe Mi-6, które w tym samym roku przyjęto do uzbrojenia. Od tego momentu pułk dysponował dwiema eskadrami śmigłowców Mi-4 oraz dwiema wyposażonyni w Mi-6. W 1968 roku dwie eskadry 51. SGwPŚ uczestniczyły w operacji „Dunaj” – radzieckiej (i innych armii Układu Warszawskiego) interwencji zbrojnej w Czechosłowacji. Od 1969 roku pułk zaczęto wykorzystywać także do zabezpieczenia zbiorów rolnych – obsługiwał on grupy operacyjne, kierujące wojskowymi batalionami samochodowymi skierowanymi do tych zadań, a także transportował dla nich ładunki. Radziecki system kołchozów okazał się wyjątkowo niewydolny, więc każdego roku do prac związanych ze zbiorami rolnymi wysyłano wojsko.

Równocześnie z 51. SGwPŚ, ale w składzie 57. Armii PowietrznejPodkarpackiego Okręgu Wojskowego, przystąpiono do tworzenia kolejnego pułku śmigłowców. Podstawą jego sformowania również był pułk lotnictwa wojskowo-transportowego, tym razem 340. Przybył on z Dalekowschodniego Okręgu Wojskowego do miasta Oleksandria we wrześniu 1958 roku. Następnie na podstawie dyrektywy Sztabu Głównego Wojsk Lądowych (sic! – nie Sił Powietrznych) z 6 sierpnia 1959 roku, został przeniesiony do Czerniowiec, gdzie w składzie 40. Dywizji Lotnictwa Transportowego Wojsk Powietrznodesantowych zabezpieczał działalność 31. Gwardyjskiej Dywizji Powietrznodesantowej. Po rozformowaniu tej dywizji, zgodnie z dyrektywą Sztabu Głównego Sił Powietrznych z 17 listopada 1959 roku, jednostkę przekształcono w 340. Samodzielny Pułk Śmigłowców, wyposażony w 60 egz. Mi-4.

 Pełna wersja artykułu w magazynie NTW 3/2026