Potęga atomu na morzu

Sławomir J. Lipiecki

Przez lwią część XX wieku podstawowym zadaniem siłowni okrętowej było wprawienie jednostki w ruch. O wartości bojowej okrętu decydowały przede wszystkim takie parametry jak prędkość maksymalna, zasięg operacyjny oraz moc uzbrojenia i ochrona bierna. W XXI wieku coraz większe znaczenie zyskuje jednak zupełnie inny czynnik – dostępna energia elektryczna. To właśnie ona zasila współczesne radary klasy AESA, systemy walki radioelektronicznej, centra przetwarzania danych, rozbudowane układy chłodzenia oraz uzbrojenie energetyczne. W rezultacie reaktor jądrowy przestaje być jedynie źródłem napędu, a staje się fundamentem całej architektury energetycznej okrętu. To właśnie rosnące zapotrzebowanie na energię sprawia, że reaktory nowej generacji oraz morskie konstrukcje typu SMR ponownie znajdują się w centrum zainteresowania największych potęg morskich świata.

Od Nautilusa…

Rosnące wymagania energetyczne współczesnych okrętów sprawiają, że napęd jądrowy ponownie znajduje się w centrum zainteresowania największych flot świata. Wbrew pozorom nie jest to jednak całkowicie nowy trend. Historia morskiej energetyki jądrowej pokazuje bowiem, że kolejne generacje okrętów o napędzie atomowym już od lat wyznaczały kierunki rozwoju, które dziś powracają w nowej formie. Pierwszym przełomem było wejście do służby okrętu podwodnego USS Nautilus (SSN-571) w 1954 roku. Jednostka ta nie tylko udowodniła praktyczną przydatność napędu jądrowego, ale wręcz zrewolucjonizowała działania podwodne. W trakcie ćwiczeń okazała się praktycznie nieuchwytna dla sił ASW, a jej osiągi całkowicie zdeklasowały możliwości okrętów konwencjonalnych. W krótkim czasie stało się jasne, że atom nie jest jedynie alternatywnym źródłem napędu, lecz technologią całkowicie zmieniającą reguły gry na morzu.

Spektakularny sukces SSN-571 doprowadził do rozszerzenia programu implementacji napędu atomowego na okręty nawodne. Jego najbardziej spektakularnym efektem był krążownik rakietowy USS Long Beach (CGN-9), wprowadzony do służby w 1961 roku. Była to konstrukcja wyjątkowa nie tylko z uwagi na jednoczesne zastosowanie dwóch reaktorów jądrowych. Okręt zaprojektowano jako platformę przenoszącą bezprecedensowo rozbudowany zestaw sensorów, systemów dowodzenia i uzbrojenia rakietowego. W praktyce był on jedną z pierwszych jednostek morskich, w których energia elektryczna zaczęła odgrywać rolę równie istotną, jak sama moc przekazywana na wały napędowe.

Związek Radziecki obrał (częściowo) odmienną drogę. Oprócz klasycznych reaktorów wodnych-ciśnieniowych (PWR, czyli Pressurized Water Reactor) intensywnie eksperymentował z konstrukcjami chłodzonymi ciekłymi metalami. Kulminacją tych prac były uderzeniowe okręty podwodne projektu 705 Lira (NATO: Alfa), wyposażone w reaktory wykorzystujące stop ołowiu i bizmutu. Jednostki te „na papierze” imponowały osiągami, w tym prędkością oraz gęstością mocy, lecz okazały się niezwykle kosztowne i skomplikowane w eksploatacji. Doświadczenia radzieckie wykazały więc, że przewaga pojedynczych parametrów taktyczno-technicznych nie zawsze rekompensuje problemy związane z niezawodnością i obsługą całego systemu. Podobne wnioski płynęły z rozwoju nawodnych okrętów o napędzie atomowym. Podczas gdy Stany Zjednoczone zbudowały dziewięć krążowników klasy CGN, przeznaczonych głównie do osłony lotniskowców, ZSRR odpowiedział jedynie czterema krążownikami rakietowymi ciężkimi projektu 1144 Orłan (NATO: Kirov), których zadaniem było samodzielne operowanie na oceanach i zwalczanie amerykańskich zespołów lotniskowcowych.

W obu przypadkach napęd jądrowy zapewniał nie tylko dużą autonomiczność, lecz również możliwość zasilania coraz bardziej rozbudowanych systemów bojowych. Właśnie dlatego współczesny renesans energetyki jądrowej na morzu nie oznacza powrotu do dawnych koncepcji, lecz ich rozwinięcie. O ile w latach 50. i 60. ubiegłego wieku główną motywacją była autonomia operacyjna (w tym brak konieczności wykonywania częstego RAS/UNREP, a więc uzupełniania paliwa i zapasów w ruchu na morzu) oraz osiągi (wysoka stała prędkość marszowa i maksymalna, będące notabene do dziś w znacznym stopniu parametrami niejawnymi), o tyle współcześnie kluczowe znaczenie ma zdolność do ciągłego wytwarzania ogromnych ilości energii elektrycznej.

…do platformy energetycznej

Wzrost znaczenia energii elektrycznej na okrętach nie jest zjawiskiem całkowicie nowym. Jego korzenie sięgają końca lat 50. ubiegłego wieku, kiedy w Stanach Zjednoczonych rozpoczęto projektowanie pierwszych nawodnych jednostek atomowych. Wspomniany krążownik USS Long Beach powstał bowiem nie tylko po to, by zapewnić większą autonomiczność, ale również dlatego, że rozwój radarów dalekiego zasięgu, systemów rakietowych i dowodzenia wymagał coraz większych zasobów energetycznych. Przez kolejne dekady tendencja ta systematycznie się nasilała. W praktyce oznacza to, że współczesny okręt coraz częściej przypomina mobilne centrum dowodzenia wyposażone we własną elektrownię. Do radarów klasy AESA i systemów walki radioelektronicznej dołączają autonomiczne systemy bezzałogowe, zaawansowane sensory wielodomenowe oraz coraz bardziej energochłonne systemy obliczeniowe. W dalszej perspektywie należy spodziewać się również szerszego wykorzystania uzbrojenia energetycznego – laserów, systemów mikrofalowych i broni elektromagnetycznej.

Pełna wersja artykułu w magazynie NTW 6/2026