Pierwsze sowieckie lekkie samochody pancerne z napędem 4×4
Krzysztof Cieślak
W armii rosyjskiej podczas Wielkiej Wojny używano samochodów pancernych budowanych głównie na wzmocnionych podwoziach samochodów osobowych. W pierwszych latach istnienia Armii Czerwonej wykorzystywano sprzęt odziedziczony po armii carskiej lub zdobyty na interwentach. Ponieważ produkcja samochodów pancernych była tańsza i łatwiejsza niż wytwarzanie czołgów, to właśnie one były głównie produkowane w latach dwudziestych XX wieku. W porównaniu z ówczesnymi czołgami, samochody pancerne, dysponujące większą prędkością i zasięgiem, były cennym środkiem wsparcia ogniowego dla piechoty i kawalerii. W następnej dekadzie udało się w miarę konstruowania kolejnych modeli opracować nawet dość udaną konstrukcję noszącą oznaczenie BA-20. Pojazd ten budowany na podwoziu samochodu osobowego GAZ M-1, miał jednak jedną poważną wadę – napęd wyłącznie na tylną oś. Ograniczało to w znacznym stopniu możliwości prowadzenia działań w terenie. Ten problem mogło rozwiązać jedynie wprowadzenie napędu na obie osie. Wymagało to rozwiązania wielu problemów konstrukcyjnych i technologicznych, które dla przemysłu motoryzacyjnego korzystającego z licencji lub kopii stanowiły poważne wyzwanie. Pierwsze prace w tym kierunku rozpoczęto już w 1937 roku, czyli wkrótce po uruchomieniu produkcji BA-20. O tym, jak przebiegły te prace, traktuje poniższy artykuł.
Koncepcja lekkiego samochodu pancernego dla Armii Czerwonej
Pojazd tej kategorii miał być dla obniżenia kosztów produkcji niezbyt skomplikowany konstrukcyjnie, a jego eksploatacja powinna być w miarę łatwa. Oprócz zapewnienia wsparcia ogniowego taki samochód miał prowadzić rozpoznanie i zapewniać łączność między sztabami. Głównym problemem uniemożliwiającym rozpoczęcie produkcji był brak odpowiedniego podwozia. Z tego powodu w pierwszych latach władzy sowieckiej musiano zaprzestać po wyczerpaniu zapasów produkcję modeli opracowanych jeszcze podczas wojny. Dostępne w kraju podwozia z silnikami były mocno wyeksploatowane i do adaptacji już się nie nadawały. Kiedy w 1924 roku uruchomiono produkcję samochodu ciężarowego AMO-F-15 (Fiat 15Ter) o ładowności 1,5 t, armia zaczęła szukać możliwości wykorzystania tego pojazdu do budowy wozu bojowego, chociaż bardziej nadawał się on do budowy średniego samochodu pancernego. Zresztą w 1927 roku na podwoziu AMO-F-15 zbudowano taki pojazd o oznaczeniu BA-27. Z myślą o wykorzystaniu licencyjnej ciężarówki w 1926 roku biuro konstrukcyjne Głównego Zarządu Przemysłu Zbrojeniowego opracowało wstępny projekt rozpoznawczego samochodu pancernego. Okazało się, że przedstawiona propozycja ma zbyt wiele wad i z dalszych prac zrezygnowano.
Diametralną zmianę sytuacji przyniósł światowy kryzys ekonomiczny, który umożliwił Związkowi Sowieckiemu kupowanie za złoto najnowszych technologii. 31 maja 1929 roku rząd sowiecki podpisał z amerykańską firmą Ford Motor Company kontrakt na dostawę w częściach 72000 samochodów w dwóch wersjach – osobowej Ford-A i ciężarowej Ford-AA. Jednocześnie strona amerykańska zobowiązała się do zbudowania i wyposażenia w mieście Niżnyj Nowgorod zakładów motoryzacyjnych mogących produkować rocznie 100 000 pojazdów tego typu. Oprócz tego zakłady Forda zobowiązały się do udzielania przez 9 lat wszelkiej pomocy technicznej. Ten kontrakt miał decydujące znaczenie dla dalszego rozwoju sowieckiej motoryzacji. Pierwsze samochody z amerykańskich komponentów zakłady „Gudok Oktjabrja” (Syrena Października) mieszczące się w Niżnym Nowgorodzie zmontowały w lutym 1930 roku. W listopadzie tego samego roku Fordy zaczęły montować moskiewskie 2. Zakłady Montażu Samochodów. Produkcję licencyjnych egzemplarzy nowo zbudowane zakłady w Niżnym Nowgorodzie rozpoczęły w styczniu 1932 roku. Początkowo budowano wersję Ford-AA a od grudnia prowadzono już normalną produkcję samochodów ciężarowych i osobowych. Jeszcze w tym samym roku po zmianie nazwy miasta na Gorki zakłady zaczęły funkcjonować jako Gorkowskij Awtomobilnyj Zawod, w skrócie GAZ.
Jeszcze przed zmontowaniem pierwszych egzemplarzy wojskowi zaczęli poszukiwać możliwości wykorzystania wersji pasażerskiej do budowy lekkiego pojazdu rozpoznawczego. We wrześniu 1929 roku Zarząd Artylerii Armii Czerwonej zlecił warsztatom Naukowo Doświadczalnego Poligonu Uzbrojenia opracowanie podstaw do karabinów maszynowych Maksim oraz DP przeznaczonych dla samochodów Ford-A i motocykli. Powstało kilka egzemplarzy samochodów osobowych z karabinami Maksim i DT, produkcji masowej nie podjęto. Ford z takim uzbrojeniem dobrze sprawdzał się jako pojazd rozpoznawczy, ale jego rozmiary nie pozwalały na skuteczne prowadzenie ognia do samolotów mimo zainstalowania odpowiedniej podstawy. Innymi wadami były całkowity brak opancerzenia i zastosowanie zwykłego ogumienia. Na początku 1931 roku testowano kilka prototypów opancerzonych samochodów Ford-AA opracowanych przez Zakłady Iżorskie i zakłady NKPS. Ich uzbrojenie stanowiły dwa karabiny maszynowe; DP w przedniej płycie kadłuba obok kierowcy i Maksim na podstawie w odkrytym przedziale bojowym. Obydwa samochody były budowane zgodnie z ówczesnymi założeniami konstrukcyjnymi dla pojazdów tej kategorii. Pojazdy chronione pancerzem o grubości 4-7 mm dość dobrze sprawowały się na drogach, chociaż w letnich miesiącach ich silniki szybko się przegrzewały. Produkcji się nie podjęto, ponieważ zmieniła się koncepcja konstrukcji lekkiego samochodu pancernego.
Pełna wersja artykułu w magazynie TW Historia 5/2026