Pierwsze rosyjskie konstrukcje pancerne

Krzysztof Cieślak
Zbigniew Lalak

Na przełomie XIX i XX wieku Cesarstwo Rosyjskie, mimo znacznego potencjału militarnego, zmagało się z poważnymi ograniczeniami przemysłowymi i technologicznymi, które wpływały na tempo modernizacji sił zbrojnych. W tych uwarunkowaniach rodziły się pierwsze rodzime koncepcje pojazdów pancernych – od pociągów pancernych i samochodów pancernych po eksperymentalne konstrukcje gąsienicowe, określane później mianem czołgów. Artykuł przedstawia genezę, założenia techniczne oraz losy najważniejszych rosyjskich projektów pancernych sprzed 1917 roku, ukazując ich miejsce w szerszym kontekście rozwoju broni pancernej w Europie.

Cesarstwo Rosyjskie na początku XX wieku dysponowało rozbudowanymi siłami zbrojnymi niezbędnymi do kontrolowania terytorium o powierzchni 23 700 000 km². Wyposażenie armii nie odbiegało specjalnie od poziomu sił zbrojnych europejskich potęg militarnych. Własny przemysł dostarczał znaczną część potrzebnego uzbrojenia, posiłkowano się też zakupami za granicą gotowych wyrobów i technologii. Głównym problemem był raczej brak wystarczającej ilości obiektów produkcyjnych i ograniczone możliwości już istniejących. Odrębnym problemem był chroniczny brak wykwalifikowanych robotników wynikający ze struktury społecznej i narodowościowej kraju. Szczupła była też kadra kierownicza. Kiedy pod koniec XIX wieku rozpoczynał się gwałtowny rozwój motoryzacji, przemysł rosyjski ze znacznym opóźnieniem włączył się do tego procesu. Nie oznaczało to jednak braku zainteresowania pewnymi nowinkami technicznymi mającymi zastosowanie militarne. Pierwsze były pociągi pancerne. W 1900 roku w Zakładach Putiłowskich wykonano 15 kompletów opancerzenia dla platform kolejowych. Rosjanie zamierzali je wykorzystać w wojnie z Chinami. Zanim jednak projekt został zrealizowany wojnę zakończono. Na debiut pociągów pancernych musiano czekać do 1914 roku, gdy w Tarnopolu zbudowano pierwszy rosyjski pociąg pancerny, który brał udział w sierpniowych walkach o Stanisławów.

Kolejną nowinką były opancerzone pojazdy samochodowe. W lipcu 1905 roku książę Michaił Nakaszidze rozpoczął budowę pierwszego samochodu pancernego. W rok później do służby wcielono samochód pancerny na podwoziu francuskiego samochodu Charron, Girardot et Voigt. Kiedy rozpoczęła się Wielka Wojna, zainteresowanie samochodami pancernymi zaczęło gwałtownie wzrastać. Jeżeli w 1914 roku zbudowano 33 egzemplarze, to w roku następnym powstało ich już 322. W roku 1916 zbudowano ich tylko 131. Z różnych przyczyn produkcja dalej spadała i w 1917 roku zbudowano 110 sztuk. Przewrót bolszewicki doprowadził do załamania produkcji. W 1918 roku zdołano jeszcze zbudować 64 pojazdy. Potem było jeszcze gorzej. W 1919 roku wypuszczono tylko 39 samochodów a w następnym ledwie 6. W tych latach produkowano łącznie 37 różnych typów klasycznych samochodów pancernych i 4 typy samobieżnych dział przeciwlotniczych na częściowo opancerzonych podwoziach samochodowych. Budowano mniej lub bardziej zmodyfikowane konstrukcje opracowane głównie przez sojuszników. Wynikało to z faktu, że rosyjski przemysł motoryzacyjny tworzyły filie zakładów francuskich, włoskich, brytyjskich, a nawet i niemieckich.

W armii rosyjskiej samochody pancerne cieszyły się znacznie większym uznaniem niż będące nowinką techniczną czołgi. Były znacznie tańsze w produkcji i eksploatacji, a do ich konstruowania wykorzystywano dostępne agregaty samochodowe. Nie wymagały także podwożenia do rejonu frontu, co przy fatalnym stanie dróg lądowych i mizernej sieci połączeń kolejowych było bardzo ważne. Te czynniki, jak i problemy techniczne utrudniały podjęcie pierwszych prac.

Pełna wersja artykułu w magazynie TW Historia 1/2026