Orka przypłynie ze Szwecji? Niuanse programu na okręty podwodne nowej generacji

Tomasz Dmitruk

W Warszawie, 17 grudnia 2025 roku, wicepremier i minister obrony narodowej Władysław Kosiniak-Kamysz oraz minister obrony Szwecji Pål Jonson podpisali porozumienie (Memorandum of Understanding), dotyczące dostarczenia dla Marynarki Wojennej trzech okrętów podwodnych typu A26 Blekinge oraz czasowego wypożyczenia używanego okrętu podwodnego typu A17S HMS Södermanland. Pierwszy nowy okręt podwodny Polska ma otrzymać w 2030 roku, a na używanej jednostce polska bandera ma zostać podniesiona w 2027 roku.

Dwie dekady analiz i niemocy

Po podjęciu decyzji o wejściu Polski do NATO rozpoczęto starania o pozyskanie dla Marynarki Wojennej (MW) nowych okrętów podwodnych, które będą spełniały standardy Sojuszu. W ich rezultacie Norwegia w latach 2002–2004 przekazała Polsce pięć używanych, ponad 35-letnich okrętów podwodnych typu Kobben wraz z uzbrojeniem. Pierwszy służbę pod polską banderą rozpoczął 4 czerwca 2002 roku ORP Sokół, następnie 16 sierpnia ORP Sęp, 8 września roku kolejnego ORP Bielik, a 20 października 2004 roku ORP Kondor. Ponadto w 2002 roku przeholowano do Polski piątą jednostkę z przeznaczeniem na magazyn części zamiennych. Norweskie okręty miały zapewnić tymczasowe zdolności do czasu pozyskania nowych jednostek.

We wrześniu 2006 roku Rada Uzbrojenia MON przyjęła wniosek o realizację Wymagania Operacyjnego na pozyskanie Okrętu Podwodnego Nowego Typu (OPNT). Na jego podstawie w 2008 roku uruchomiono prace analityczne, w ramach których zweryfikowano możliwości nabycia okrętów podwodnych z Francji, Niemiec i Szwecji. W tym czasie pojawiła się możliwość zakupu w Niemczech okrętu podwodnego Papanikolis typu 214 zamówionego przez Grecję. Było to skutkiem braku zgody greckiej marynarki na dokonanie jego odbioru, ze względu na występujące usterki. Kiedy jednostkę zaproponowano Polsce, w październiku 2008 roku odbyła się wizyta polskich specjalistów w Kilonii, podczas której zaprezentowano Papanikolisa, łącznie z próbami w morzu. W ocenie uczestników tej delegacji, okręt został uznany za nowoczesny i sprawny. Pod koniec 2008 roku wiceminister MON Zenon Kosiniak-Kamysz wysłał do prezesa thyssenkrupp Marine Systems (tkMS, od czerwca 2025 roku obowiązuje skrót TKMS) – producenta okrętu – list intencyjny o gotowości polskiego rządu do rozpoczęcia negocjacji w sprawie pozyskania tej jednostki i budowy dwóch kolejnych tego samego typu. Szef MON, Bogdan Klich, 9 grudnia 2008 roku wręczył niemieckiemu ministrowi obrony list potwierdzający rozpoczęcie procesu zakupu przez Polskę okrętów podwodnych. Druga strona zaproponowała spotkanie w celu omówienia szczegółów. Prawdopodobnie wówczas zapadła decyzja polityczna, że z powodów finansowych z zakupu jednak rezygnujemy. Ostatecznie negocjacje zakończyło polecenie ministra Klicha z 5 lutego 2009 roku, nakazujące zawieszenie wszelkich rozmów w tej sprawie „ze względu na sytuację finansową MON”.

W Planie Modernizacji Technicznej (PMT) na lata 2009–2018, podpisanym 19 października 2009 roku, uwzględniono potrzebę zakupu jednego nowego okrętu podwodnego, ale w perspektywie dopiero do 2017 roku. Wydawało się, że niemoc w finansowaniu modernizacji technicznej MW uda się przełamać w latach 2012–2013. Najpierw opracowano i w marcu 2012 roku zaprezentowano publicznie projekt „Koncepcji Rozwoju Marynarki Wojennej”, w której zakładano nabycie m.in. dwóch nowych okrętów podwodnych do końca 2022 roku i trzeciego do końca 2030. Następnie plany te potwierdzono podczas prezentacji nowego PMT na lata 2013–2022, podpisanego 11 grudnia 2012 roku.

Wymaganie Operacyjne dotyczące zakupu OPNT otrzymało kryptonim Orka i zostało ujęte w ramach jednego z 14 Programów Operacyjnych pod nazwą „Zwalczanie zagrożeń na morzu”. Na jego finansowanie do 2022 roku zaplanowano budżet w wysokości 13,7 mld PLN. Przyjęto również uchwałę Nr 164 Rady Ministrów z dnia 17 września 2013 roku w sprawie ustanowienia programu wieloletniego „Priorytetowe Zadania Modernizacji Technicznej Sił Zbrojnych RP w ramach programów operacyjnych”, która miała gwarantować te środki. Równolegle Inspektorat Uzbrojenia 14 lipca 2023 roku ogłosił rozpoczęcie Wstępnych Konsultacji Rynkowych (WKR). Do udziału w nich zgłosiło się osiem firm i konsorcjów: wspólnie DCNS z MBDA i Stocznią Nauta S.A., Navantia, tkMS, wspólnie ze szwedzką agencją zamówień FMV (Försvarets materielverk) i stocznią Kockums, KENBIT Sp. J., Saab Polska, Thales Polska oraz Kongsberg Defence & Aerospace AS. W latach 2014–2015 prowadzono rozmowy z wykonawcami oraz analizowano, czy OPNT powinny być zamówione razem z pociskami manewrującymi przeznaczonymi do zwalczania celów naziemnych, czy tylko należy je dostosować do tego rodzaju uzbrojenia. Tak dobiegł okres rządów koalicji PO-PSL, w trakcie którego nie udało się uruchomić postępowania na pozyskanie OPNT.

Nowy rząd PiS rozpoczął swoje działania od redefinicji zakresu i harmonogramu PMT. W ramach Orki w 2016 roku prowadzono jeszcze rozmowy ze stroną norweską w celu zamówienia wspólnego typu OPNT dla obu państw, ale zakończyły się one fiaskiem. W tym samym roku uruchomiono Strategiczny Przegląd Obronny, którego wnioski przedstawiono w maju 2017 roku. Wskazywały one na konieczność stworzenia zintegrowanego systemu antydostępowego na Bałtyku, opartego m.in. o cztery OPNT wyposażone w pociski manewrujące. Decyzja o sposobie nabycia okrętów miała zapaść w 2017 roku, co publicznie deklarował minister ON Antoni Macierewicz i wiceminister Bartosz Kownacki. Tymczasem, 20 grudnia 2017 roku, po ponad 50 latach eksploatacji wycofano ze służby ORP Kondor, pierwszy z Kobbenów. W opublikowanym 29 grudnia 2017 roku komunikacie MON poinformowało, że w wyniku przeprowadzonych analiz, rozpatrywano wówczas w ramach Orki trzy oferty na okręty: typ Scorpene od Naval Group wraz pociskami manewrującymi typu NCM firmy MBDA (Francja), typ 212CD z tkMS (Niemcy) oraz typ A26 firmy Saab Kockums (Szwecja). W komunikacie napisano także, że „decyzja odnośnie wyboru partnera strategicznego w programie Orka zostanie podjęta w styczniu 2018 roku”, a „dostawy pierwszego okrętu planowane są w latach 2024–2026”.

W styczniu 2018 roku zamiast decyzji w sprawie Orki, Macierewicza w resorcie obrony zastąpił Mariusz Błaszczak, który w praktyce zamroził realizację programu aż do końca 2022 roku, mimo że zadanie to znalazło się zarówno w PMT na lata 2017–2026, jak i w PMT 2021–2035. Jako rozwiązanie doraźne, w celu ratowania zdolności Dywizjonu Okrętów Podwodnych, w 2019 roku rozpoczęto negocjacje związane z pozyskaniem dwóch używanych, ale zmodernizowanych szwedzkich okrętów podwodnych typu A17S – HMS Södermanland i HMS Östergötland. Rozmowy prowadzono również przez cały 2020 rok, jednak na początku 2021 stało się jasne, że zakupu nie będzie ze względu na nieakceptowalną cenę i harmonogram dostaw. Tymczasem kresu swojego życia doczekały dwa ostatnie Kobbeny. ORP Sęp i ORP Bielik wycofano ze służby 14 grudnia 2021 roku.

Pełna wersja artykułu w magazynie NTW 12/2025