Niemiecka najcięższa artyleria na wale atlantyckim. Część 2

Jacek Jarosz

Kontynuujemy przegląd niemieckich baterii artylerii nadbrzeżnej z armatami najcięższych kalibrów. Na ich uzbrojenie wchodziły (lub takie planowano) niemieckie armaty kal. 406 mm, w Niemczech określane jako 40,6 cm lub jako 40 cm SK C/34, a także kal. 380 mm niemieckie (38 cm) SK C/34 i zdobyczne francuskie 380/45 Mle 1935.

W opracowaniu ujęto wybudowane lub znajdujące się w budowie w latach 1940–1945 stałe (i w jednym przypadku kolejowa) baterie nadbrzeżnej artylerii najcięższej III Rzeszy z okresu II wojny światowej, które ulokowano na terenie Polski, Danii, Norwegii i Francji.

Bateria Krooden/Vara MKB 6/MAA 502

Budowę kolejnej baterii ciężkiej artylerii nadbrzeżnej o nazwie Krodden Niemcy zaplanowali pod koniec 1940 r., przy czym miała ona powstać w pobliżu znajdującej się koło norweskiego portu Kristiansand miejscowości Møvik. Jej głównym zadaniem było panowanie nad północną częścią cieśniny Kattegat – miała ona, wraz z panującą nad częścią południową i wcześniej wybudowaną w północnej części Danii baterią Hanstholm II stworzyć zaporę dla chcących przejść na Morze Bałtyckie sił alianckich. Na główne uzbrojenie baterii Krodden, tak jak w przypadku jej duńskiego odpowiednika, wchodziły cztery pojedyncze armaty kal. 380 mm SK C/34 na lawetach typu BSG C/39, które jednak planowano ustawić na schronach-stanowiskach bojowych typu S 169. Dla baterii przeznaczono działa o numerach 76, 77, 78 i 79. Oprócz schronów-stanowisk bojowych w baterii miały powstać schron kierowania ogniem typu S 100 SK, schron dowodzenia S 414 oraz dwa schrony amunicyjne typu S 174. Budowa rozpoczęła się wiosną 1941 r., a głównym wykonawcą robót było berlińskie przedsiębiorstwo Hugo Klammt GmbH (Gesellschaft mit beschränkter Haftung, czyli spółka z ograniczoną odpowiedzialnością). Elementy armat transportowano na statkach z Niemiec do Szwecji, skąd następnie przewożono je koleją do Kristiansandu, a dalej do Møvik na 12-osiowych platformach kołowych.

Pierwszym dowódcą baterii został kpt. mar. Lind, którego dość szybko zastąpił por. (później kpt.) Karenbrock. Na początku 1942 r. nazwę baterii zmieniono z Krooden na Vara, co miało upamiętnić poległego 3 listopada 1941 r. w pobliżu wyspy Guernsey na pokładzie kutra ratowniczego Luftwaffe FL 502 gen. Feliksa Varę. W marcu rozpoczęto próbne strzelania z armat zamontowanych na stanowiskach nr 2, 3 i 4, natomiast działa nr 78 na stanowisku nr 1 nie ustawiono, ponieważ planowano najpierw zabudować je kazamatą. 12 maja gotowość osiągnęła jedna wieża, a do listopada – pozostałe dwie. Całkowitą gotowość bojową z trzema armatami bateria Vara osiągnęła w czerwcu 1943 r. Dopiero w lecie 1944 r. rozpoczęto prace związane z zabudową kazamatą stanowiska nr 1, co miało je lepiej zabezpieczyć przed potencjalnymi atakami lotnictwa. Podczas wojny z oczywistych względów baterii nigdy nie wykorzystano w akcji bojowej. Pod koniec działań wojennych jednostkę przejęli Brytyjczycy. 12 maja 1945 r. baterię przekazano Norwegom, którzy 5 października następnego roku włączyli ją do systemu własnej artylerii nadbrzeżnej.

Najpierw weszła w skład Brygady Artylerii Nadbrzeżnej Południe (Kystartilleribrigade Sør, Kristiansand), później zaś stała się elementem Brygady Artylerii Nadbrzeżnej Sørlandet (Kystartilleribrigade Sørlandet, Kristiansand). 7 sierpnia 1947 r. bateria jako Kystfort Møvik (lub Møvik Fort) odbyła pierwsze próbne strzelania z dział głównego kalibru. Od 1 stycznia 1951 r. jednostkę wykorzystywano przede wszystkim do celów szkoleniowych, a 15 sierpnia tegoż roku odbyła ostatnie strzelania. W sumie w latach 1947–1951 każde z dział miało wystrzelić po 50 pocisków kal. 380 mm i 67 kal. 127 mm z luf wkładkowych. W 1954 r. baterię przeniesiono do rezerwy, a 20 kwietnia 1959 r. formalnie wycofano ją ze służby, po czym stała się terenem ćwiczebnym dla jednostki obrony terytorialnej. Niedługo potem armaty ze stanowisk nr 3 i 4 zdjęto i złomowano, natomiast działo nr 79 na stanowisku nr 2 pozostało na swoim miejscu. Ostatecznie armatę tę postanowiono zachować z myślą o utworzeniu skansenu militarnego. Oficjalna inauguracja skansenu-muzeum Kystfort Møvik nastąpiła 5 czerwca 1993 r., przy czym pozostałe dwa stanowiska bojowe i kazamata są również ogólnodostępne. Armata na schronie-stanowisku bojowym nr 2 jest jedynym zachowanym w wieży działem kal. 380 mm SK C/34. Takie samo działo eksponowane jest w skansenie baterii Hanstholm II, jednak nie jest zamontowane w wieży oraz nie znajduje się na stanowisku bojowym.

Bateria Vogelnest/Tirpitz MKB 4/MAA 518

W marcu 1944 r. Niemcy zaplanowali budowę nowej ciężkiej baterii dla swojej artylerii nadbrzeżnej, której głównym zadaniem miało być panowanie nad wodami w rejonie Esbjergu (południowo-zachodnia Dania). Zamierzano ustawić ją w pobliżu miejscowości Blåvand i Oksby. Początkowo też od nazwy tej drugiej miejscowości określano ją jako baterię Oksby, jednak szybko nazwę zmieniono na Vogelnest („ptasie gniazdo”), a w końcu na Tirpitz. Tę ostatnią nazwę nadano dla upamiętnienia wielkiego admirała Alfreda von Tirpitza lub – według innej wersji – bliźniaczej jednostki pancernika Bismarck,czyli Tirpitza.Według części jednak danych kolejność nazw miała być inna – początkowo bateria miała otrzymać nazwę Tirpitz, a od końca 1944 r. – Vogelnest, przy czym niekiedy spotykana jest również nazwa Blåvand. Uzbrojenie baterii miały stanowić cztery armaty kal. 380 mm SK C/34, które planowano zamontować parami w dwóch wieżach (czyli tak jak na pancernikach typu Bismarck), ustawione na dwóch schronach-stanowiskach bojowych S 561 (Geschützstand für 38 cm SK C/34 in Zwillingspanzerdrehturm). Miał to być jedyny przypadek wśród ciężkiej artylerii nadbrzeżnej Wału Atlantyckiego, dotąd bowiem wszystkie działa montowano na stanowiskach bojowych pojedynczo.

Pełna wersja artykułu w magazynie MSiO 3-4/2026