Niemiecka najcięższa artyleria na wale atlantyckim. Część 1

Jacek Jarosz

W opracowaniu ujęto wybudowane lub znajdujące się w budowie w latach 1940–1945 stałe (i w jednym przypadku kolejowa) baterie nadbrzeżnej artylerii najcięższej III Rzeszy z okresu II wojny światowej, które umiejscowiono na terenie Polski, Danii, Norwegii i Francji.

Na ich uzbrojenie wchodziły lub miały wchodzić niemieckie armaty kal. 406 mm, w Niemczech określane jako 40,6 cm lub jako 40 cm SK C/34 (Schnelladekannone, czyli działo szybkostrzelne, i C od Construktionjahr, czyli roku zaprojektowania), a także kal. 380 mm (38 cm) SK C/34 i zdobyczne francuskie działa kal. 380 mm 380/45 Mle (Modèle, czyli model/typ) 1935.

Pierwotne przeznaczenie

Dwa pierwsze typy produkowano w zakładach Friedrich Krupp AG w Essen, trzeci zaś – w firmie Schneider et Compagnie w Ruelle-sur-Touvre. Działa kal. 406 mm SK C/34 wyprodukowano dla rozpoczętych, lecz ostatecznie niewybudowanych dwóch superpancerników typu H 39, natomiast kal. 380 mm SK C/34 były wykorzystywane na dwóch ukończonych pancernikach typu Bismarck oraz przeznaczone dla także niewybudowanych trzech krążowników najcięższych typu P. Powyższe okręty zamierzano budować według zatwierdzonego 1 stycznia 1939 r. planu Z (Ziel Plan) i do 1948 r. m.in. miało powstać: sześć superpancerników, cztery pancerniki, trzy krążowniki najcięższe oraz cztery lotniskowce.

Pierwsze prace studyjne nad projektem H 39 rozpoczęły się w 1935 r., a projekt zaczęto tworzyć dwa lata później. Gotową w pierwszej połowie stycznia 1939 r. dokumentację Hitler zatwierdził 18 stycznia. Sześć jednostek typu H 39 planowano uzbroić w armaty kal. 406 mm, przy czym z czasem powstały także kolejne wersje okrętów: H 42 z działami kal. 420 mm, H 43 – 480 mm i H 44 – 508 mm. W przypadku tego ostatniego projektu wyporność jednostek miała sięgać aż 141 500 ts. Kontrakt na pierwsze dwa pancerniki typu H 39 (H i J) podpisano 14 kwietnia 1939 r., a na cztery pozostałe (K, L, M i N) – 25 maja tego samego roku. Stępkę pod pierwszy okręt położono 15 lipca 1939 r. w stoczni Blohm & Voss w Hamburgu, pod drugi zaś – 15 sierpnia tego samego roku w stoczni AG Weser w Bremie.

W literaturze przedmiotu nazwa prototypu zwykle podawana jest jako Grossdeutschland,jednak spotyka się także inne nazwy – Hindenburg, Friedrich der Grosse, Urlich von Hutten oraz Götz von Berlichingen.10 października 1939 r. prace przy jednostkach wstrzymano, a to, co w tym dość krótkim okresie zrobiono, zdecydowano się zezłomować; prace rozbiórkowe trwały do listopada 1941 r. Przewidywana wyporność okrętów miała wynosić: standardowa 55 453 i pełna 62 497 ts, a ich wymiary: długość 277,8 m, szerokość 37 m i zanurzenie 10,2 m. Napęd miał składać się z 12 pracujących na 3 śruby dziewięciocylindrowych i dwutaktowych silników wysokoprężnych MAN M 9 Z 65/95 o łącznej mocy 165 000 KM, co pozwalałoby na uzyskiwanie maksymalnej prędkości 30 w. Przy prędkości 28 w. zasięg wynosiłby 7000 Mm, a przy 19 w. – 16 000 Mm. Na uzbrojenie planowano artylerię lufową: 8×406 mm (4×2), 12×150 mm (6×2), 16×105 mm przeciwlotnicze (plot.) (8×2), 16×37 mm plot. (8×2), 24×20 mm plot. (6×4) oraz 6 wyrzutni torped kal. 533 mm i 4 wodnosamoloty.

Dwa pancerniki typu Bismarck – Bismarck (F) i Tirpitz (G) – wybudowano w latach 1936–1941. Stępkę pod budowę tego pierwszego położono w stoczni Blohm & Voss w Hamburgu 1 lipca 1936 r., wodowanie odbyło się 14 lutego 1939 r., a wprowadzenie do służby – 24 sierpnia 1940 r. Daty dla drugiego okrętu wybudowanego w stoczni Kriegsmarinewerft w Wilhelmshaven wyglądały następująco: 20 października 1936 r., 1 kwietnia 1939 r. i 25 lutego 1941 r. Pierwsza z jednostek zatonęła 27 maja 1941 r., druga zaś – 12 listopada 1944 r. Bismarck miał wyporność 45 451/49 406 ts oraz wymiary 250,5×36×9,33 m, natomiast w przypadku Tirpitza było to odpowiednio 44 755/49 628 ts oraz 253,6×36×9,9 m. Pancerniki były napędzane pracującymi na trzy śruby turbinami parowymi o mocy 150 000 KM, co pozwalało na uzyskiwanie prędkości maksymalnej 30–30,8 w. Przy prędkości 24 w. zasięg wynosił 6640 Mm, a przy 19 w. – 8870 Mm. Na uzbrojenie wchodziła następująca artyleria lufowa: 8×380 mm (4×2), 12×150 mm (6×2), 16×105 mm plot. (8×2), 16×37 mm plot. (8×2) i od 20 (Bismarck) do 78 kal. 20 mm plot. oraz 8 wyrzutni torped kal. 533 mm i 4 wodnosamoloty.

Prace projektowe nad krążownikami najcięższymi rozpoczęły się w 1937 r. Krążownik O miał zostać wybudowany w stoczni Deutsche Werke w Kilonii, P – w Kriegsmarinewerft w Wilhelmshaven, a Q – w Germaniawerft w Kilonii. Oficjalnie 8 sierpnia 1939 r. zamówiono tę ostatnią jednostkę, jednak nie położono stępki pod żaden z okrętów. Krążowniki o wyporności 30 500/35 720 ts oraz wymiarach 256×30×9,6 m miały otrzymać napęd składający z pracujących na trzy śruby ośmiu 24-cylindrowych i dwutaktowych silników wysokoprężnych MAN oraz turbiny parowej Brown-Boveri. Przy mocy siłowni 176 000 KM prędkość maksymalna sięgałaby 33,4 w. Na uzbrojenie planowano artylerię lufową: 6×380 mm (3×2), 6×150 mm (3×2), 8×105 mm plot. (4×2), 8×37 mm plot. (4×2), 20×20 mm plot. oraz 6 wyrzutni torped kal. 533 mm i 4 wodnosamoloty.

Określane przez Niemców jako 38 cm KM 36/35 (f) armaty francuskie kal. 380 mm Mle 1935 były przeznaczone dla pancerników typu Richelieu (Richelieu i Jean Bart) oraz ich planowanej wersji rozwojowej (Clemenceau i Gascoigne). Przed wybuchem wojny w przedsiębiorstwie Fouderies de Ruelle wyprodukowano 21 armat 380/45 Mle 1935, z czego 16 przeznaczono dla pancerników Richelieu i Jean Bart,a pozostałe służyły do testów (3 w Gâvres i 2 w Ruelle-sur-Touvre). Już po wojnie powstało kolejnych dziewięć armat typu, z czego siedem dla Jeana Barta,jedna dla Richelieu oraz jeszcze jedna do testów. Obecnie we Francji jako eksponaty wykorzystywane są cztery armaty 380/45 Mle 1935 – w Ruelle-sur-Touvre, Breście, Lanvéoc-Poulmic i Gâvres. Piątą armatę przekazano Włochom w końcu lat 60. XX w. do przeprowadzenia testów balistycznych, po zdjęciu jej ze złomowanego w La Spezii w 1968 r. pancernika Richelieu.Obecnie jest ona eksponatem w Muzeum Morskim (Museo Tecnico Navale della Spezia) w tym włoskim mieście.

Richelieu i Jean Bart zostały wybudowane w latach 1935–1949. Stępkę pod pierwszy z okrętów położono w stoczni Arsenal de Brest 22 października 1935 r., wodowanie odbyło się 17 stycznia 1939 r., a wejście do służby – 18 czerwca 1940 r. Położenie stępki pod drugą jednostkę nastąpiło 12 grudnia 1936 r. w stoczni Ateliers et Chantiers de St.Nazaire (Penhoët), wodowanie – 6 marca 1940 r., a wprowadzenie do służby – w styczniu 1949 r. Richelieu został złomowany w 1964 r., a Jean Bart sześć lat później. Wyporność tego pierwszego wynosiła 37 250/47 548 ts, drugiego zaś – 42 806/49 850 ts. Wymiary pancerników przedstawiały się następująco: 247,85 (Richelieu) i 248 (Jean Bart) × 33 i 35,45 × 9,22 i 9,63 m. Okręty były napędzane pracującymi na cztery śruby czteroma turbinami parowymi Parsonsa o mocy od 150 000 (Richelieu) do 165 000 (Jean Bart) KM, co pozwalało na osiąganie prędkości odpowiednio 30 i 32 w. Główne uzbrojenie artyleryjski jednostek stanowiło osiem armat kal. 380 mm (2×4) i dziewięć kal. 152 mm (3×3). Na Richelieu uzbrojenie plot. składało się z armat: 12 kal. 100 mm (6×2), 8 kal. 37 mm (4×2) i 20 kal. 13,2 mm (5×4), natomiast Jean Bart posiadał 24 armaty kal. 100 mm (12×2), 28 kal. 57 mm (14×2) oraz 20 kal. 20 mm (20×1). Ponadto okręty dysponowały dwoma wodnosamolotami.

Trzeci i czwarty pancernik typu Richelieu zamierzano wybudować odpowiednio w stoczniach Arsenal de Brest i Ateliers et Chantiers de St.Nazaire (Penhoët). Stępkę pod Clemenceau położono 17 stycznia 1939 r., a wodowanie odbyło się w 1943 r., natomiast budowy Gascoigne nie rozpoczęto. Tego pierwszego nie ukończono, a jego kadłub zatopiono 27 sierpnia 1944 r. Okręty o przewidywanej wyporności 35 000/47 500 ts oraz wymiarach 247,85×35,43×9,63 m miały być napędzane pracującymi na cztery śruby turbinami parowymi Parsonsa o mocy 150 000 KM, gwarantującymi uzyskiwanie prędkości maksymalnej 30 w. Uzbrojenie artyleryjskie głównego kalibru planowano pozostawić bez zmian – osiem armat kal. 380 mm w dwóch czterodziałowych wieżach – z tym że na Clemenceau,tak jak na dwóch pierwszych jednostkach, zamierzano ustawić je przed pomostem bojowym, natomiast na Gascoigne jedną przed pomostem, a drugą w części rufowej. Mniejsze kalibry zakładano w następującej konfiguracji: 152 mm – 3×3, 100 mm – 6×2, 37 mm – 4×2, 13,2 mm – 4×4. Dodatek stanowiły trzy wodnosamoloty.

Określane jako Adolf-Kannone, zaprojektowane w 1934 r. działa kal. 406 mm SK C/34, miały długość całkowitą 21,13 m, długość lufy 19,08 m (L 47), długość części gwintowanej lufy 17,07 m oraz masę 158 644 (z zamkiem 159 900) kg. Objętość komory nabojowej wynosiła 420 dm³, a ciśnienie robocze podczas wystrzału sięgało 3200 kg/cm². Ważący 1030 kg standardowy pocisk osiągał prędkość początkową 810 m/s i miał donośność 36 800 m przy kącie podniesienia lufy 30˚. Pocisk lekki o masie 610 kg osiągał prędkość początkową 1050 m/s i donośność maksymalną 56 000 m. Ładunek miotający w przypadku pocisku standardowego wynosił 294 kg, natomiast w przypadku pocisku lekkiego – 335 kg. Ładunki te były dwuczęściowe – główny o masie 130 kg w łusce ważącej 91 kg oraz ładunek przedni (umiejscowiony między ładunkiem głównym a pociskiem) w jedwabnym worku, w zależności od rodzaju pocisku – od 164 (standardowy) do 205 (lekki) kg. Szybkostrzelność działa w wersji okrętowej miała sięgać od jednego wystrzału na minutę (przy kącie podniesienia lufy do 20˚) do jednego na dwie minuty (przy kącie powyżej 20˚), natomiast w artylerii nadbrzeżnej przeciętnie miał to być jeden wystrzał na pięć – sześć minut. Żywotność lufy oceniano na 180–210 wystrzałów. Z odległości 9140 m pocisk mógł przebić pancerz o grubości 638 mm, z 18 300 – 457 mm, z 27 430 m – 345 mm, a z 36 600 m – 259 mm.

W ten model armat wyposażono cztery stałe baterie artylerii nadbrzeżnej. Trzy trafiły na uzbrojenie dwóch baterii. Pierwszą była bateria Schleswig-Holstein na Półwyspie Helskim, jednak niedługo po montażu przeniesiono je do Francji, do baterii Grossdeutschland (później Lindemann). Pozostałych siedem armat wykorzystano w wybudowanych w Norwegii dwóch bateriach – Trondenes i Engeløya (później Dietl). Planowano zamontowanie także jednej armaty kal. 406 mm na lawecie kolejowej, do czego jednak ostatecznie nie doszło.

Pełna wersja artykułu w magazynie MSiO 1-2/2026