Nakajima B6N Tenzan – monografia

Leszek A. Wieliczko

Pokładowy samolot bombowo-torpedowy Nakajima B6N Tenzan, w kodzie alianckim znany jako Jill, został skonstruowany jako następca słynnego bombowca torpedowego Nakajima B5N (Kate). Druzgocąca przewaga aliantów w powietrzu oraz utrata przez Cesarską Marynarkę Wojenną dużych lotniskowców i dobrze wyszkolonych pilotów spowodowały, że Tenzany nie były w stanie wykazać swoich walorów w działaniach bojowych – nie osiągnęły tak spektakularnych sukcesów jak B5N, za to poniosły dotkliwe straty. Mimo to można je uznać za jedne z najlepszych pokładowych bombowców torpedowych drugiej wojny światowej.

Geneza

Przyjęty do uzbrojenia w listopadzie 1937 roku pokładowy bombowiec torpedowy Nakajima B5N1 (Typ 97 Wzór 1) był pierwszym nowoczesnym samolotem tej kategorii w lotnictwie Japońskiej Cesarskiej Marynarki Wojennej (Dai Nippon Teikoku Kaigun). Był to wolnonośny dolnopłat o całkowicie metalowej półskorupowej konstrukcji, z zakrytymi kabinami trzyosobowej załogi i chowanym podwoziem. Wkrótce konstruktorzy opracowali ulepszoną wersję B5N2 (Typ 97 Wzór 3), która została zaakceptowana do produkcji w grudniu 1939 roku. Było jednak oczywiste, że w perspektywie około dwóch-trzech lat będzie potrzebny nowy samolot bombowo-torpedowy o znacznie wyższych osiągach, aby zastąpić obie wersje B5N. Jego pozyskanie zapisano w czteroletnim programie budowy prototypów samolotów na lata budżetowe 1939–1942 (Shōwa 14–17-nendo jitsuyō-ki shisei keikaku), przyjętym przez Sztab Generalny Marynarki Wojennej (Gunreibu) w 1939 roku.

Wydział Techniczny (Gijutsubu) Głównego Biura Lotnictwa Marynarki Wojennej (Kaigun Kōkū Honbu) opracował w październiku 1939 roku wymagania dla nowego pokładowego samolotu bombowo-torpedowego 14-shi (14-shi kanjō kōgekiki; w skrócie 14-shi kankō). Oczekiwano prędkości maksymalnej co najmniej 463 km/h (250 węzłów) i zasięgu maksymalnego z podwieszoną torpedą (lub równoważnym ładunkiem bomb) co najmniej 3334 km (1800 mil morskich). Było to odpowiednio o około 90 km/h i 1500 km więcej, niż osiągał B5N. Do napędu rekomendowano silnik Mitsubishi Kasei (MK4) o mocy startowej około 1500 hp – jedyny produkowany wówczas w Japonii silnik o tak dużej mocy. Uzbrojenie ofensywne miała tworzyć jedna torpeda Typ 91 (91-shiki) kal. 450 mm, albo jedna bomba o masie 800 lub 500 kg, albo kilka bomb mniejszych wagomiarów. Do samoobrony miał służyć ruchomy karabin maszynowy Typ 92 (92-shiki) kal. 7,7 mm umieszczony w kabinie radiooperatora/strzelca.

Tym razem Kaigun Kōkū Honbu zrezygnowało ze stosowanej przez wiele lat formuły konkursu i specyfikację 14-shi kankō skierowało wyłącznie do firmy Nakajima Hikōki Kabushiki Gaisha. Taka praktyka miała w założeniu przyspieszyć proces pozyskiwania nowych samolotów, odpadała bowiem potrzeba oczekiwania na dostarczenie przez wytwórnie wszystkich konkurencyjnych prototypów i przeprowadzania ich prób porównawczych, oraz zminimalizować obciążenie biur konstrukcyjnych, które mogły skupić się na realizacji tylko powierzonych im projektów, zamiast rozpraszać wysiłki na kilka różnych jednocześnie. Problem polegał na tym, że gdy zamówiony samolot nie spełnił oczekiwań, to nie było pod ręką gotowego konkurencyjnego prototypu, który mógłby go szybko zastąpić. Do takiej właśnie sytuacji doszło w tym przypadku…

Samolot 14-shi kankō dostał oznaczenie wojskowe B6N1. Na żądanie Gunreibu w połowie 1942 roku Kaigun Kōkū Honbu wprowadziło nowy system oznaczeń prototypów, ponieważ dotychczasowe oznaczenia alfanumeryczne i nazwy opisowe zdradzały zbyt wiele informacji na temat przeznaczenia danego samolotu. W nowym systemie B6N1 dostał oznaczenie kodowe N-10. Litera N oznaczała oczywiście firmę Nakajima, ale wbrew rozpowszechnionej opinii nie było to oznaczenie fabryczne.

Projekt

W firmie Nakajima prace przy projekcie nowego samolotu, któremu nadano oznaczenie fabryczne BK, rozpoczęły się w maju 1940 roku. Głównym konstruktorem został inż. Ken'ichi Matsumura, który uzyskał dyplom inżyniera na Uniwersytecie Tokijskim (Tōkyō Daigaku) w 1932 roku i dwa lata później rozpoczął pracę w firmie Nakajima. Jego pierwszym dziełem był dwusilnikowy bombowiec LB-2, a od 1938 roku pracował przy projekcie czterosilnikowego bombowca ciężkiego G5N Shinzan (później zaprojektował także bombowce G8N Renzan i Fugaku oraz pierwszy japoński samolot odrzutowy Kikka). Nie miał więc żadnego doświadczenia w projektowaniu jednosilnikowych samolotów pokładowych. Główny konstruktor B5N Katsuji Nakamura był jednak zajęty w tym czasie opracowywaniem dwusilnikowego myśliwca J1N.

B6N1 zachował układ aerodynamiczny i konstrukcyjny poprzednika. Miał też podobną wielkość, gdyż gabaryty samolotu były limitowane wielkością podnośników na lotniskowcach. Znacznie wyższe osiągi zamierzano uzyskać dzięki zastosowaniu silnika o blisko dwukrotnie większej mocy niż używany w B5N2 Nakajima Sakae 11. Wbrew rekomendacji Kaigun Kōkū Honbu konstruktorzy wybrali silnik Nakajima Mamori 11 (NK7A) o mocy startowej 1870 hp. Był to zupełnie nowy silnik i B6N1 miał być jednym z pierwszych samolotów wykorzystujących go do napędu (drugim był wspomniany wyżej bombowiec G5N). Mamori był wprawdzie nieco większy i cięższy niż Kasei serii 10, ale miał znacznie większą moc (konstruktorzy spodziewali się jej podniesienia w najbliższej przyszłości nawet do 2000 hp) i zarazem mniejsze jednostkowe zużycie paliwa, dzięki czemu B6N1 miał mieć wyższe zarówno osiągi dynamiczne, jak i zasięg. Nie bez znaczenia było także to, że był to silnik firmy Nakajima, a nie konkurencyjnej Mitsubishi.

Po długich dyskusjach ostatecznie Kaigun Kōkū Honbu dało się przekonać i w marcu 1941 roku wyraziło zgodę na użycie silnika Mamori. Aby w pełni wykorzystać dużą moc tego silnika, zastosowano metalowe czterołopatowe śmigło samoprzestawialne o średnicy 3500 mm, które specjalnie dla B6N1 opracowały Zakłady Przemysłu Metalowego Sumitomo (Sumitomo Kinzoku Kōgyō Kabushiki Gaisha). B6N1 był pierwszym japońskim jednosilnikowym samolotem wyposażonym w czterołopatowe śmigło.

Pełna wersja artykułu w magazynie Lotnictwo 1/2026