Modernizacja lotnictwa wojskowego Portugalii
Leszek A. Wieliczko
Proces modernizacji technicznej portugalskiego lotnictwa wojskowego, w niektórych obszarach, przyspieszył znacząco w ostatnich latach. Kupiono lekkie samoloty bojowe A-29N i transportowe KC-390 oraz śmigłowce AW119Kx i UH-60A/L. Zmodernizowano samoloty transportowe C-130H, dyspozycyjne Falcon 50 i patrolowe morskie P-3C oraz śmigłowce pokładowe Lynx. Zamówiono nowe samoloty gaśnicze DHC-515. Ponadto wszystkie rodzaje sił zbrojnych pozyskały bezzałogowce różnych typów i przeznaczenia, w tym także znaczną liczbę aparatów rodzimej produkcji.
Największym użytkownikiem wojskowych załogowych statków powietrznych są oczywiście Portugalskie Siły Powietrzne (Força Aérea Portuguesa, FAP; Portuguese Air Force, PRTAF). Ich głównym zadaniem jest obrona przestrzeni powietrznej kraju oraz wsparcie pozostałych rodzajów sił zbrojnych – Wojsk Lądowych (Exército Português; Portuguese Army) i Marynarki Wojennej (Marinha Portuguesa; Portuguese Navy). Siły Powietrzne prowadzą samodzielne operacje powietrze–powietrze, powietrze–ziemia i powietrze–woda, wspierają Wojska Lądowe na polu walki, dokonują rozpoznania nad lądem i morzem, wykrywają i zwalczają okręty podwodne oraz nawodne, przewożą ludzi i ładunki, a także uczestniczą w gaszeniu pożarów. Ponieważ Portugalia ma największą w Europie (i drugą na świecie po Kanadzie) strefę odpowiedzialności ratownictwa morskiego, o powierzchni niemal 5,8 mln km2, więc jednym z ważnych zadań Sił Powietrznych jest poszukiwanie i ratownictwo nad lądem i morzem (Busca e Salvamento Aéreo; Search and Rescue, SAR). Z kolei Marynarka Wojenna dysponuje jedynie pięcioma morskimi śmigłowcami pokładowymi, a Wojska Lądowe nie mają w ogóle załogowych statków powietrznych. Wszystkie rodzaje portugalskich sił zbrojnych użytkują bezzałogowe statki powietrzne (bsp) różnych typów i przeznaczenia, w tym także znaczną liczbę aparatów rodzimej produkcji.
Samoloty bojowe
W zamian za wykorzystywanie przez Amerykanów bazy Lajes na Azorach, w 1990 roku Portugalia dostała ze Stanów Zjednoczonych 20 fabrycznie nowych myśliwców General Dynamics (obecnie Lockheed Martin) F-16A/B Fighting Falcon w wariancie Block 15 OCU (Operational Capability Upgrade), w tym 17 jednomiejscowych F-16A i trzy dwumiejscowe F-16B (program „Peace Atlantis I”). Dostawy rozpoczęły się w lipcu 1994 roku, a 21 lutego następnego roku nastąpiło oficjalne przyjęcie samolotów do służby. Falcony zastąpiły samoloty szturmowe A-7P Corsair II. Następnie w 1999 roku Portugalia dostała 25 egz. Block 15 (21 egz. F-16A i cztery F-16B) wycofanych z USAF (program „Peace Atlantis II”). Spośród nich 16 egz. F-16A i cztery F-16B przyjęto do służby, a pięć F-16A odstawiono do rezerwy jako źródło części zamiennych.
Wszystkie operacyjne F-16A/B zostały zmodernizowane do standardu F-16AM/BM (Mid-Life Update, MLU), dzięki czemu uzyskały możliwości bojowe porównywalne do wersji F-16C/D Block 50/52. Modernizacja pierwszych dwóch egzemplarzy rozpoczęła się w 2001 roku w zakładach koncernu Lockheed Martin w Fort Worth w Teksasie. Pozostałych 18 egz. z programu „Peace Atlantis II” przeszło prace w portugalskiej firmie OGMA Indústria Aeronáutica de Portugal. Następnie do 2013 roku OGMA doprowadziła do standardu F-16AM/BM także 19 egz. F-16A i F-16B otrzymanych w ramach programu „Peace Atlantis I” (jeden F-16A rozbił się w marcu 2002 roku, jeszcze przed modernizacją) oraz jeden z rezerwowych F-16A otrzymanych w ramach programu „Peace Atlantis II”.
Program gruntownej modernizacji objął trzy główne obszary: przegląd i wzmocnienie struktury konstrukcji, unowocześnienie awioniki i wyposażenia kokpitu oraz wymianę silników Pratt & Whitney F100-PW-200 na -220E. Zainstalowano m.in. radary APG-66(V)2, nowe komputery misji, terminale wymiany danych taktycznych w standardzie Link 16, kolorowe monitory w kokpicie, odbiorniki systemu nawigacji satelitarnej (GPS) i transpondery systemu identyfikacji „swój–obcy” (IFF). Samoloty zostały przystosowane do przenoszenia pocisków powietrze–powietrze AIM-120D AMRAAM i AIM-9X Sidewinder, powietrze–ziemia AGM-158 JASSM, bomb kierowanych JDAM, AGM-154 JSOW i SDB oraz zasobników celowniczych AAQ-28 Litening II i walki elektronicznej ALQ-131 (co nie oznacza, że Portugalia dysponuje tym całym asortymentem broni).
Po utracie F-16BM w styczniu 2008 roku w służbie pozostało 39 maszyn (33 egz. F-16AM i sześć F-16BM). W latach 2016–2017 sprzedano do Rumunii 12 egz. (dziewięć F-16AM i trzy F-16BM), a w latach 2020–2021 jeszcze pięć F-16AM. W międzyczasie OGMA zmodernizowała dwa F-16A i jeden F-16B, które kupiono w 2014 roku w Stanach Zjednoczonych i zmagazynowano. Pierwszy z nich przyjęto do służby 9 maja 2019 roku. Po otrzymaniu wszystkich trzech maszyn FAP miały na stanie 21 egz. F-16AM i cztery F-16BM. Ponieważ etatowy stan dwóch eskadr powinien wynosić 24 samoloty jednomiejscowe, więc 31 grudnia 2022 roku OGMA dostała kontrakt na modernizację jeszcze trzech zmagazynowanych F-16A.
Od kilku lat w Portugalii trwają dyskusje na temat pozyskania nowych myśliwców. Według opinii szefa Sztabu Sił Powietrznych, wyrażonej publicznie w kwietniu 2025 roku, jedynym sensownym rozwiązaniem jest zakup wielozadaniowych samolotów bojowych Lockheed Martin F-35A Lightning II. Ostateczna decyzja w tej sprawie na szczeblu politycznym jeszcze nie zapadła. Falcony pozostaną więc w aktywnej służbie co najmniej do końca obecnej dekady, a biorąc pod uwagę czas produkcji nowych maszyn, zapewne kilka lat dłużej.
Pełna wersja artykułu w magazynie NTW 7/2026