Lotnictwo wojskowe Iranu

Leszek A. Wieliczko

Lotnictwo wojskowe Islamskiej Republiki Iranu tworzy aż sześć oddzielnych formacji – Siły Powietrzne, Lotnictwo Wojsk Lądowych i Lotnictwo Marynarki Wojennej klasycznych Sił Zbrojnych oraz Siły Powietrzno-Kosmiczne, Lotnictwo Wojsk Lądowych i Lotnictwo Marynarki Wojennej Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej. W artykule opisano samoloty, śmigłowce i (w znacznie węższym zakresie) bezzałogowe statki powietrzne używane w tych sześciu formacjach według stanu na 2025 rok lub wcześniej. Po tzw. wojnie dwunastodniowej z czerwca 2025 roku oraz izraelskich i amerykańskich atakach na Iran z lutego i marca br. większość irańskiego lotnictwa wojskowego została zniszczona.

Siły Zbrojne Islamskiej Republiki Iranu (Artesz-e Dżomhuri-je Eslami-je Iran; Islamic Republic of Iran Army, IRIA) składają się z Sił Powietrznych, Wojsk Lądowych, Marynarki Wojennej i Sił Obrony Powietrznej. Ich zadaniem jest obrona suwerenności i integralności terytorialnej kraju przed zagrożeniami zewnętrznymi i wewnętrznymi. Największym użytkownikiem wojskowych statków powietrznych są oczywiście Siły Powietrzne, ale Wojska Lądowe i Marynarka Wojenna również mają własne formacje lotnicze. Większość samolotów i śmigłowców pochodzi z czasów szacha, czyli mają za sobą już sporo ponad 40, a niektóre nawet ponad 50 lat eksploatacji. Amerykańskie sankcje nałożone na Iran po wybuchu rewolucji islamskiej oraz międzynarodowe embargo na dostawy uzbrojenia do Iranu obowiązujące w latach 2007–2020 sprawiły, że w 2025 roku IRIA dysponowały na papierze sporą liczbą samolotów i śmigłowców, ale wiele z nich było niezdatnych do lotu – przechodziły lub oczekiwały na remont, albo po prostu stały lub leżały na składowiskach.

SIŁY POWIETRZNE

Siły Powietrzne Islamskiej Republiki Iranu (Nirwi-je Hewaji-je Artesz-e Dżomhuri-je Eslami-je Iran; Islamic Republic of Iran Air Force, IRIAF) są „spadkobiercą” istniejących wcześniej Cesarskich Irańskich Sił Powietrznych (Nirou Hawai Szachanszachije Iran; Imperial Iranian Air Force, IIAF). Eskadry samolotów i śmigłowców stacjonują w kilkunastu bazach lotniczych (Tactical Fighter Base, TFB) na terenie kraju.

Samoloty bojowe

W latach 60. i 70. Iran otrzymał ze Stanów Zjednoczonych w kilku partiach łącznie 225 samolotów McDonnell Douglas F-4 Phantom II w wersjach myśliwskich F-4D (32 egz.) i F-4E (177 egz.; kolejnych 31 egz. nie zostało dostarczonych po wybuchu rewolucji islamskiej) oraz rozpoznawczej RF-4E (16 egz.; kolejnych 11 egz. nie zostało dostarczonych). Phantomy II były intensywnie wykorzystywane podczas wojny z Irakiem w latach 1980–1988. Podobnie jak w przypadku Tomcatów, ich przeglądy okresowe i remonty wykonywała IACI/SAHA. Brak części zamiennych sprawił, że liczba sprawnych samolotów systematycznie malała. Produkcję niektórych komponentów płatowców i silników podjęły krajowe przedsiębiorstwa, ale i tak część maszyn wykorzystano jako źródło części zamiennych.

W 2008 roku IACI/SAHA i warsztaty IRIAF w Mehrabadzie podjęły ograniczoną, kilkuetapową modernizację Phantomów II w ramach programu „Project Dowran”. Unowocześniono m.in. radar AN/APQ-120 i systemy łączności oraz zintegrowano chińskie pociski rakietowe powietrze-powietrze PL-5E i PL-11 oraz przeciwokrętowe C-801K, C-704KD Nasr i C-802KD Qader, a także rosyjskie pociski powietrze-powietrze R-73E.

W 2014 roku na stanie IRIAF znajdowało się 10 egz. F-4D, 60 egz. F-4E i cztery RF-4E, ale tylko około połowa z całkowitej liczby była w stanie zdatnym do lotu. W ubiegłym roku na stanie IRIAF było według różnych źródeł łącznie od 57 do 65 egz. Samoloty F-4D stanowiły wyposażenie 101. Tactical Fighter Squadron (TFS) – według niektórych publikacji 101. Combat Command Training Squadron (CCTS) – z 10. TFB w Chabaharze. F-4E służyły w 31. Tactical Fighter Squadron (TFS)/Tactical Training Squadron (TTS) z 3. TFB w Hamadanie, 61. TFS z 6. TFB w Buszehrze i 91. TFS z 9. TFB w Bandar Abbas. RF-4E służyły natomiast w 31. Tactical Reconnaissance Squadron (TRS) z 3. TFB w Hamadanie.

W 1972 roku w ramach programu „Peace Rush” Iran kupił w trzech partiach łącznie 169 samolotów myśliwskich Northrop F-5E/F Tiger II, w tym 141 jednomiejscowych F-5E i 28 dwumiejscowych F-5F. Ich dostawy zostały zrealizowane w latach 1974–1977. Samoloty były intensywnie wykorzystywane podczas wojny z Irakiem w latach 1980–1988. Z powodu braku systemu samoobrony już w pierwszych miesiącach wojny około 90 egz. zostało zestrzelonych pociskami rakietowymi ziemia-powietrze! Części zamienne potrzebne do serwisowania pozostałych maszyn pozyskano z różnych źródeł z zagranicy (m.in. 10–14 egz. z Etiopii w 1985 roku i 11 egz. z Wietnamu w 1990) oraz poprzez kanibalizację niektórych maszyn. W latach 90. produkcję części i podzespołów płatowców i silników podjęły krajowe przedsiębiorstwa. Samoloty odbudowane w użyciem lokalnych komponentów nazwano Azarachsz. Zbudowano prawdopodobnie tylko cztery egzemplarze, skupiając się na modernizacji posiadanych F-5E/F.

Pełna wersja artykułu w magazynie NTW Numer Specjalny 20