Lotnictwo Sił Powietrznych Ukrainy 1991–2003

Andrij Charuk

Siły Zbrojne Ukrainy, powstałe po odzyskaniu przez ten kraj niepodległości 24 sierpnia 1991 roku, odziedziczyły po Siłach Zbrojnych ZSRR nie tylko sprzęt, ale również strukturę organizacyjną oraz infrastrukturę. Nie odpowiadała ona jednak doktrynie wojskowej nowego państwa, musiała więc zostać zreformowana. W niniejszym artykule przedstawimy przebieg tworzenia i zmian Sił Powietrznych Ukrainy, skupiając się na lotnictwie (bez naziemnych jednostek obrony powietrznej).

Poradzieckie dziedzictwo

Wojska stacjonujące na terenach byłej Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (USRR) należały do drugiego strategicznego rzutu Armii Radzieckiej (pierwszym rzutem były jednostki rozmieszczone w krajach Układu Warszawskiego). Odpowiednio więc, przezbrajanie ich w nowe typy uzbrojenia i sprzętu wojskowego następowało w drugiej kolejności: po grupach wojsk radzieckich za granicą, ale przed jednostkami rozmieszczonymi w głębi terytorium ZSRR. Dzięki temu w jednostkach lotniczych na terenie USRR procent nowoczesnego sprzętu był dość wysoki.

WZSRR, w przeciwieństwie do większości innych państw, istniały nie trzy, lecz aż pięć rodzajów sił zbrojnych. Oprócz tradycyjnych Wojsk Lądowych (ros. Сухопутныевойска), Sił Powietrznych (ros. Военно-воздушныесилы) i Marynarki Wojennej (ros. Военно-морскойфлот) istniały jeszcze Wojska Rakietowe Przeznaczenia Strategicznego (ros. Ракетные войска стратегического назначения) oraz Wojska Obrony Powietrznej Kraju (ros. Войскапротивовоздушнойобороныстраны). Każdy z tych rodzajów sił zbrojnych posiadał własny komponent lotniczy. W tym artykule skupimy się na potencjale Sił Powietrznych, obejmującym lotnictwo strategiczne, taktyczne, a zgodnie z radziecką terminologią – frontowe (myśliwskie, myśliwsko-bombowe, szturmowe, bombowe taktyczne, rozpoznawcze taktyczne), transportowe oraz szkolne. Wojska Obrony Powietrznej Kraju (WOPK), oprócz systemu kontroli przestrzeni powietrznej (stanowiska dowodzenia, radary, środki łączności itd.) i systemu opartego o przeciwlotniczezestawyrakietowe, miały w swoim składzie również pułki myśliwców przechwytujących. To właśnie z połączenia tych dwóch rodzajów wojsk powstały Siły Powietrzne Ukrainy – chociaż wcale nie było to proste.

Traktat o konwencjonalnych siłach zbrojnych w Europie, podpisany 19 listopada 1990 roku w Paryżu, określał maksymalny zakres uzbrojenia konwencjonalnego rozmieszczonego przez NATO i Układ Warszawski w Europie. Ustalono limity górne dla pięciu kategorii uzbrojenia, w tym samolotów bojowych i śmigłowców uderzeniowych. Z kolei 15 maja 1992 roku podpisano porozumienie taszkienckie, które rozdzieliło radziecki zasób między nowe państwa. Zgodnie z nim Ukraina otrzymała limit 1090 samolotów bojowych i 330 śmigłowców uderzeniowych. W rzeczywistości kraj ten odziedziczył po ZSRR około trzech tysięcy samolotów i śmigłowców, z czego dwie trzecie należały do kategorii objętych regulacjami Traktatu o konwencjonalnych siłach zbrojnych w Europie, czyli liczbę, znacząco przewyższającą ustaloną kwotę.

Całe terytorium ZSRR w 1991 roku było podzielone na 15 okręgów wojskowych, z których trzy – Podkarpacki, Odeski i Kijowski – znajdowały się na terytorium Ukrainy (Odeski OW obejmował również terytorium Mołdawii). Każdemu z „ukraińskich” okręgów podlegała armia lotnicza (AL). Skład, liczebność i przeznaczenie tych armii znacznie się różniły. Kijowski OW uważany był za wewnętrzny, dlatego jego 17. Armia Lotnicza praktycznie nie posiadała lotnictwa bojowego, za to była nasycona pułkami szkolnymi podporządkowanymi trzem uczelniom: Czernihowskiej i Charkowskiej Wyższym Wojskowym Lotniczym Szkołom Pilotów (WWLSP) oraz Woroszyłowgradskiej (Ługańskiej) Wyższej Wojskowej LotniczejSzkole Nawigatorów (WWLSN).

Czernihowska WWLSP miała w podporządkowaniu cztery pułki lotnictwa szkolnego (PLS), rozmieszczone w samym Czernihowie (701. PLS; samoloty MiG-29 i L-39C), Umaniu(702. PLS; MiG-21), Horodni pod Czernihowem (703. PLS; L-39C) i Konotopie (105. PLS; L-39C). Charkowskiej szkole podlegały z kolei trzy pułki wyposażone w L-39C (443. w Wielkiej Kruczy w obwodzie połtawskim, 809. w Ochtyrce w obwodzie sumskim i 812. w Kupiańsku w obwodzie charkowskim) oraz jeden z MiG-21 (810. w Czuhujewie, obwód charkowski). Szkoła w Ługańsku szkoliła nawigatorów dla lotnictwa transportowego, więc jej pułki także posiadały odpowiedni sprzęt. 46. PLSz Ługańska latał na dwusilnikowych turbośmigłowych samolotach An-26Sz, a 130. PLS z Mariupola na czterosilnikowych An-12. Ponadto w Bagerowie (Krym) stacjonował podporządkowany szkole 28. PLS, wyposażony w odrzutowe samoloty L-29A i L-39C.

Charakterystyczną cechą pułków lotnictwa szkolnego była ich duża liczebność. Gdy pułk lotnictwa bojowego liczył zwykle 30–40 samolotów, szkolny mógł mieć ich nawet sto. Dzięki temu pod względem ogólnej liczebności 17. AL zajmowała trzecie miejsce w ZSRR (ustępując jedynie siłom powietrznym Północnokaukaskiegoi Nadwołżańsko-Uralskiego OW). Jednak nie posiadała ona żadnych jednostek lotnictwa bojowego. Oprócz wymienionych pułków, w jej skład wchodziły jedynie dwie samodzielne eskadry: 255. Mieszana (z samolotami transportowymi i różnymi typami śmigłowców) oraz 228. Śmigłowcowa Eskadra Walki Radioelektronicznej (ze specjalnie wyposażonymi śmigłowcami Mi-8PPA i Mi-8SMW).

14. AL Podkarpackiego OW, której sztab mieścił się we Lwowie, miała w swoim składzie dwie dywizje lotnicze oraz kilka samodzielnych pułków. 4. Dywizja Lotnictwa Myśliwskiego (DLM) składała się z 92. (Mukaczewo) i 114. (Iwano-Frankiwsk) Pułku Lotnictwa Myśliwskiego (PLM), wyposażonych w MiG-29, przy czym 114. Pułk dopiero w czerwcu 1991 roku został wycofany z Czechosłowacji. 289. Dywizja Lotnictwa Bombowego (DLB) składała się z 806. Pułku Lotnictwa Bombowego (PLB), stacjonującego w Łucku (tam także rozmieszczono dowództwo i sztab dywizji) i 69. PLB w Owruczu, wyposażonych w samoloty Su-24. W Kołomyi stacjonował 48. Samodzielny Pułk Lotnictwa Rozpoznawczego (SPLR) z samolotami MiG-25RBT i Su-24MR, a w Czortkowie 452. Samodzielny Pułk Lotnictwa Szturmowego (SPLSz) z Su-25. Ponadto w skład 14. AL wchodziły: 243. Samodzielny Mieszany Pułk Lotniczy (SMPL) we Lwowie (samoloty transportowe i śmigłowce różnych typów) oraz 209. Samodzielna Eskadra Śmigłowców Walki Radioelektronicznej (SEŚ WRE) w Łucku ze specjalnymi wersjami Mi-8. W Czerniowcach stacjonowała zaś 86. Samodzielna Eskadra Lotnictwa Rozpoznawczego Dalekiego Zasięgu (SELR DZ) z samolotami An-30.

Odeski OW posiadał w swoim składzie 5. AL, bardzo słabą pod względem liczebności.Została ona poważnie okrojona jeszcze w czasach radzieckich. W 1989 roku rozformowano w niej po jednym pułkulotnictwa szturmowego i myśliwskiego, a 119. DLM przekazano Flocie Czarnomorskiej. W składzie 5. AL pozostały wówczas tylko dwa pułki lotnicze: 642. PLM na lotnisku Martyniwka (m. Wozniesieńsk, obwód mikołajowski) z MiG-29 oraz 827. SPLR w Łymanskim (obwód odeski) z Su-17M4R. W Odessie, na lotnisku Szkolnyj, stacjonowała z kolei 112. Samodzielna Mieszana Eskadra Lotnicza (SMEL) z samolotami An-26, Tu-134 oraz śmigłowcami Mi-6 i Mi-8, a w miejscowościach Bujałyk (osiedle Petriwka, obwód odeski) i Rauchiwka (obwód odeski) znajdowały się odpowiednio 208. i 294. SEŚWREz Mi-8PPA i Mi-8SMW.

Pełna wersja artykułu w magazynie NTW 10/2026