Lotnictwo armijne Ukrainy (1991–2021)

Andrij Charuk
Mychajło Słobodianiuk

Po odzyskaniu niepodległości, 24 sierpnia 1991 roku, Ukraina przejęła wszystkie jednostki lotnictwa armijnego (śmigłowców i bezzałogowych statków powietrznych) trzech okręgów wojskowych: Podkarpackiego, Kijowskiego i Odeskiego (w przypadku tego ostatniego z wyjątkiem dwóch eskadr, znajdujących się na terenie Mołdawii). W ciągu następnych lat przeprowadzono ich reorganizację mającą ujednolicić organizację, ale w nie mniejszym stopniu zredukować liczebność.

Najliczniejszym było lotnictwo armijne Podkarpackiego OW, które składało się z ośmiu pułków, były to: 119. Samodzielny Bojowy Pułk Śmigłowców z Brodów, 335. Samodzielny Pułk Śmigłowców (bojowy i dowodzenia) z Kalyniwa, 340. Samodzielny Pułk Śmigłowców Transportowo-Bojowych z Nowego Kalyniwa, 441. Samodzielny Bojowy Pułk Śmigłowców z Korostenia, 442. Samodzielny Pułk Śmigłowców (bojowy i dowodzenia) z Żowtnewe, 513. Samodzielny Bojowy Pułk Śmigłowców z Radiańskie oraz 379. Samodzielny Pułk Zdalnie Sterowanych Statków Powietrznych ze Starokonstantynowa i 383. Samodzielny Pułk Zdalnie Sterowanych Statków Powietrznych z Chmielnickiego. Uzupełniały je cztery samodzielne eskadry: 18. Samodzielna Eskadra Śmigłowców z Żytomierza, 96. Samodzielna Mieszana Eskadra Lotnicza z Szypynci, 111. Samodzielna Mieszana Eskadra Lotnicza z Brodów i 119. Samodzielna Eskadra Śmigłowcowa z Dubna. W odróżnienie od innych okręgów, lotnictwo armijne Podkarpackiego OW dysponowało również jednostkami wsparcia: 977. Stanowiskiem Dowodzenia Lotnictwa Okręgu (Lwów), 707. Samodzielnym Batalionem Łączności (Staryczi) oraz 276. Stacją Montażu i Oblotu Śmigłowców Mi-24 (Brody).

Kijowski OW dysponował jednym pułkiem oraz czterema samodzielnymi eskadrami lotnictwa armijnego: 51. Samodzielnym Pułkiem Śmigłowców Transportowych Gwardii z Oleksandrii, 16. Samodzielną Mieszaną Eskadrą Lotniczą z Pidhorodne, 30. Samodzielną Mieszaną Eskadrą Lotniczą z Honczariwśke, 318. Samodzielną Eskadrą Śmigłowców Wsparcia Ogniowego z Białej Cerkwi oraz 94. Samodzielną Eskadrą Bezzałogowych Środków Rozpoznania z Charkowa.

Z kolei w składzie Odeskiego OW (wyłączając dwie eskadry w Mołdawii) znajdowały się trzy pułki i jedna eskadra: 287. Samodzielny Bojowy Pułk Śmigłowców z Rauchiwki, 320. Samodzielny Pułk Śmigłowców Transportowych z Czornobajiwki, 488. Samodzielny Pułk Śmigłowców (bojowy i dowodzenia) z Wapniarki, 217. Samodzielna Mieszana Eskadra Lotnicza z Odessy oraz 321. Samodzielna Eskadra Bezzałogowych Środków Rozpoznania z Rauchiwki.

Ówcześnie podstawę parku śmigłowcowego lotnictwa wojsk lądowych tworzyły maszyny typu Mi-24 (uderzeniowe, z ograniczoną możliwością wykonywania funkcji transportowych) oraz Mi-8 (średnie transportowe, z ograniczoną możliwością wykonywania zadań uderzeniowych). Uzupełniała je stosunkowo niewielka liczba ciężkich śmigłowców transportowych Mi-6 i Mi-26. Oprócz podstawowych wersji wiropłatów wykorzystywano również warianty specjalistyczne. Na przykład, na bazie Mi-24 powstały śmigłowce rozpoznania radiacyjno-chemicznego Mi-24R i korygowania ognia artyleryjskiego Mi-24K, a na bazie Mi-8 powietrzne stanowiska dowodzenia Mi-9. Jednostki lotnictwa wojsk lądowych byłej armii radzieckiej, stacjonujące na terytorium Ukrainy, dysponowały łącznie 301 śmigłowcami Mi-24, 298 egz. Mi-8 i 15 Mi-9 oraz 60 egz. Mi-6 i 24 Mi-26.

Unifikacja i redukcja

Zgrupowanie Lotnictwa Wojsk Lądowych, liczące prawie 700 śmigłowców, było zbyt liczne w odniesieniu do potrzeb i możliwości utrzymania przez Ukrainę oraz bardzo zróżnicowane pod kątem struktury organizacyjnej. Lotnictwo Wojsk Lądowych Ukrainy w chwili powołania składało się z pułków o pięciu różnych etatach organizacyjnych, a na dodatek posiadało samodzielne eskadry. Redukcja rozpoczęła się już w 1992 roku: do 1 sierpnia dwie jednostki byłego Kijowskiego Okręgu Wojskowego (51. SPŚ i 318. SEŚ) przekazano nowopowstałej Gwardii Narodowej Ukrainy, gdzie z 51. Pułku sformowano 51. Samodzielną Brygadę Śmigłowcową Gwardii Narodowej Ukrainy, z kolei 318. Eskadrę pod zmienionym numerem (31.) podporządkowano tej brygadzie.

Na początkowym etapie (zwłaszcza w okresie 1992 – początek 1993 roku) proces tworzenia ukraińskiego Lotnictwa Wojsk Lądowych był trudny i okresowo ulegał zahamowaniu. Pierwszą przyczyną był chaos, który zapanował w wojskach stacjonujących na terytorium Ukrainy, gdy większość oficerów złożyła przysięgę na wierność Ukrainie, podczas gdy pozostali opuszczali kraj i wracali do nowo powstałych niepodległych republik, które wcześniej tworzyły Związek Radziecki. Szczególnie trudny przebieg miał ten proces w Siłach Powietrznych oraz w jednostkach lotnictwa armijnego, gdzie znaczna część pilotów, wykształconych w uczelniach wojskowych poza granicami Ukrainy, nie chciała kontynuować służby w Ukrainie. Powodowało to trudności z utrzymaniem gotowości bojowej pułków i eskadr.

Pełna wersja artykułu w magazynie NTW 8/2026