Kotły Czarownic. Klęska 8. Armii w Karelii
Zbigniew Lalak
Działania radzieckiej 8. Armii w czasie wojny zimowej są przykładem, jak członkowie Głównej Rady Wojennej Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej (Stalin, Żdanow i Mechlis), którzy zajmowani jednocześnie wysokie stanowiska partyjne, narzucali swoje błędne decyzje dowódcom wojskowym (Szaposznikow, Timoszenko i Proskurow), co w konsekwencji doprowadziło do ogromnych strat i nieosiągnięcia zakładanych celów. Należy także zaznaczyć, że owe cele, postawione dowództwu 8. Armii, a właściwie wszystkim armiom Leningradzkiego Okręgu Wojskowego, także wyznaczyło kierownictwo WKP(b) z towarzyszem Stalinem na czele. Krótka – w zamysłach przywódców ZSRR – „operacja przywrócenia porządku na granicy państwowej”, przekształciła się w 105-dniową krwawą wojnę.
W sierpniu 1939 roku w ramach Sił Zbrojnych ZSRR została utworzona Nowogrodzka Grupa Wojsk. Rozpoczęły się przygotowania do zajęcia Estonii. Zadanie to powierzono Leningradzkiemu Okręgowi Wojskowemu, którym dowodził komandarm 2-rangi Kirył Miereckow. 14 września Grupę Nowogrodzką przemianowano na 8. Armię i przeniesiono w rejon Pskowa. Tego samego dnia do Tallinna wpłynął polski okręt podwodny Orzeł. Jego ucieczkę w nocy z 17 na 18 września, po wcześniejszym internowaniu, Rosjanie wykorzystali jako pretekst i 19 września wystosowali ostry protest do rządu estońskiego, oświadczając, że armia estońska nie jest w stanie obronić granic własnego państwa. Rosjanie zaproponowali podpisanie umowy, na mocy której na terenie Estonii stacjonować będą oddziały RKKA. Estończycy zostali zmuszeni do podpisania układu (28 września 1939 roku). 26 października 8. Armia została skierowana do Pietrozawodzka we wschodniej Karelii.
Utworzenie 8. Armii wiązało się z przystąpieniem do ostatniej fazy przygotowań prowadzonych przez wojska Leningradzkiego Okręgu Wojskowego przed planowanym wkroczeniem do Finlandii. Dowództwo armii dotarło do Pietrozawodzka 29 października. Jej dowódcą został mianowany komdiw Iwan Nikita Chabarow, szefem sztabu kombrig K.N. Zanin, a komisarzem diwizjonnyj komissar S.I. Szabałow.
Dowództwo armii składało się z: Kwatery Głównej, Zarządu Politycznego, Wydziału Specjalnego NKWD oraz kompanii specjalnej NKWD (w listopadzie dodano także pluton kawalerii NKWD), plutonu zaopatrzenia, 24. batalionu ochrony, kompanii przewozowej, 2. samodzielnego batalionu czołgów, batalionu remontowo-naprawczego, poczty polowej nr 120 i nr 527 oraz 7., 94. i 95. samodzielnych batalionów narciarskich.
W składzie 8. Armii znajdowały się 1. i 56. Korpus Strzelecki (KS). Pierwszy z nich stacjonował nad granicą z Estonią. 18 listopada 1939 roku otrzymał rozkaz przebazowania z Kołpina, przez Pietrozawodsk, do Wochtoziera. Pierwszym dowódcą korpusu był komdiw W.A. Frołow, a od 17 października 1939 roku kombrig R.I. Panin, szefem sztabu korpusu mianowano kombriga P.G. Poniedelina, a komisarzem politycznym był brigadnyj komissar P.A. Krainow. W 1. Korpusie Strzeleckim znajdowały się: 56., 139. i 155. Dywizja Strzelecka (DS). 56. DS dowodzona była przez kombriga M.S. Jewstigniejewa, w swoim składzie miała: 37., 184. i 213. pułk strzelecki (ps), 113. pułk artylerii lekkiej (pal), 247. pułk artylerii haubic (pah), 38. samodzielny batalion rozpoznawczy (sbr), 410. batalion czołgów (bcz), 79. samodzielny batalion inżynieryjny (sbinż), 22. samodzielny batalion łączności (sbł) , 59. dywizjon przeciwpancerny (dppanc) i 188. pluton sanitarny (psan). 139. DS dowodzona była przez kombriga N.I. Bielajewa, a w jej składzie znajdowały się: 364., 609. i 718. ps, 354. pal, 162. sbr, 195. sbinż, 271. sbł i 237. dppanc. 155. DS dowodzona była przez płk. P.A. Aleksandrowa, a w jej składzie były: 436., 659. i 786. ps, 306. pal, 129. sbr, 421. bcz, 203. sbinż, 219. sbł, 178. dppanc oraz 104. psan.
Pełna wersja artykułu w magazynie TW Historia 4/2026