Kamikaze kontra lotniskowce Royal Navy – maj 1945 r.

Wojciech Holicki

Ataki kamikaze na operującą w pobliżu archipelagu Sakishima Brytyjską Flotę Pacyfiku w pierwszym tygodniu kwietnia 1945 r. były zdecydowanie słabsze niż te wymierzone w amerykańskie jednostki pod Okinawą. Mimo to Japończykom udało się trafić w pokład lotniskowca Indefatigable, a Illustrious i Victorious ledwie uniknęły tego samego. Trochę ponad miesiąc później, podczas kolejnej tury uderzeń Brytyjczyków na bazy lotnicze nieprzyjaciela, ten ostatni okręt oraz Formidable i Indomitable nie miały już tyle szczęścia.

12 kwietnia dowodzona przez wiceadm. Bernarda Rawlingsa eskadra – w amerykańskiej nomenklaturze Task Force 57 – rozpoczęła operację Iceberg Oolong. Jej celem była neutralizacja lotnisk Shinchiku i Matsuyama, znajdujących się w północnej części Formozy. Z powodu nisko wiszących nad tą wyspą chmur działania przeciwko nim były niezbyt udane, natomiast tego dnia odniosły swoje największe sukcesy jednostki myśliwskie – do zestrzelonych w powietrzu 14 maszyn wroga (m.in. trójka Hellcatów w dziesięciominutowym starciu strąciła pięć myśliwców) doszła jeszcze jedna zniszczona na ziemi. Brytyjczycy utracili natomiast Avengera, Corsaira i Hellcata oraz czterech lotników. W piątek 13 kwietnia, po odparciu ataków wroga (m.in. zaraz po świcie bombę wymierzoną w Indomitable’a zrzucił Aichi D3A (Val), który najpierw podstępnie zapalił światła nawigacyjne i wystrzelił flarę), pomyłkowym zestrzeleniu Hellcata przez artylerię plot. (pilot zginął), strąceniu pary Zero przez patrol myśliwski oraz nalotach na oba lotniska brytyjskie okręty odpłynęły do strefy zaopatrzeniowej.

Zmiana składu

Wśród lotniskowców TF 57 w najgorszym stanie technicznym był Illustrious. Ten okręt-weteran od dawna miał problemy z napędem i 6 marca opuścił Sydney na dwóch śrubach (środkową, na rozwibrowanym wale, odcięto), co oznaczało maksymalnie 24 w. Powyżej 19 w. pojawiały się, szczególnie dokuczliwe w pobliżu wysepki, wibracje kadłuba, które mocno nasiliły się po 6 kwietnia, gdy rezultatem ataku kamikaze był potężny wybuch niedaleko Illustriousa. Coraz większy spadek sprawności bojowej okrętu stał się powodem odesłania go wieczorem 13 kwietnia do bazy w zatoce San Pedro na wyspie Leyte. Tam nurkowie ustalili, że odkształcenia i pęknięcia w zanurzonej części kadłuba wymagają gruntownego remontu. Ostatecznie na jego miejsce wyznaczono stocznię w Rosyth. Lotniskowiec dotarł tam 27 czerwca; wcześniej pierwszym etapem rejsu było Sydney, do którego wszedł 24 maja.

Zastąpił go w BFP siostrzany Formidable, który oficjalnie rozpoczął służbę 24 listopada 1940 r. W połowie grudnia okręt ten został wysłany do Freetown (Sierra Leone), by poszukiwać rajderów na okolicznych wodach. Miał potem dołączyć do gibraltarskiej Force H, ale wobec uszkodzenia Illustriousa przez sztukasy przydzielono go do bazującej w Aleksandrii Floty Śródziemnomorskiej. Gdy płynął tam drogą wokół Afryki, jego samoloty zaatakowały 2 lutego port Mogadiszu we włoskiej Somalii. Nieplanowany, wynikający z zaminowania Kanału Sueskiego postój w Adenie był z kolei okazją do przeprowadzenia dwóch nalotów na Massawę. W drugiej połowie marca myśliwce Formidable’a obroniły cztery statki płynącego na Maltę konwoju, a podczas bitwy pod Matapanem torpedy jego dwupłatowych Swordfishów uszkodziły pancernik Vittorio Veneto i krążownik ciężki Pola, co pozwoliło pancernikom Floty Śródziemnomorskiej na rozgromienie części eskadry wroga w fazie nocnej starcia. W kwietniu Formidable osłaniał kolejny konwój i okręty, które ostrzelały Trypolis, a w następnym miesiącu wziął udział w operacji Tiger. 26 maja, gdy wycofywał się z ataku na lotnisko na wyspie Scarpanto (Karpathos), trafiły w niego dwie 500-kilogramowe bomby ze sztukasów, które w trakcie przelotu wpadły na zespół uderzeniowy. Rozmiar uszkodzeń sprawił, że po prowizorycznych naprawach w Aleksandrii został odesłany do stoczni US Navy w Norfolk na gruntowny remont, który potrwał do listopada. W drodze powrotnej towarzyszył mu Illustrious i 16 grudnia doszło do kolizji okrętów, stąd oba musiały przejść kolejne naprawy.

Od marca do sierpnia 1942 r. Formidable należał do Floty Wschodniej, a potem w składzie Force H wziął udział w operacjach lądowania we francuskiej Afryce Północnej (listopad), na Sycylii (lipiec 1943 r.) i pod Salerno (wrzesień). W połowie 1944 r., po krótkiej służbie konwojowej na wodach arktycznych i czteromiesięcznym remoncie, uczestniczył w działaniach przeciwko Tirpitzowi. Do BFP dołączył z dużym opóźnieniem, bo gdy 11 października opuścił Gibraltar, doszło na nim do awarii przekładni wału centralnego. Przeprowadzona w tej bazie wymiana wielkiego koła zębatego i późniejsze testy zajęły sporo czasu, na Daleki Wschód wyruszył więc ponownie dopiero 14 stycznia 1945 r. 4 kwietnia, mając na pokładzie tuzin Avengerów, 26 Corsairów i 6 Hellcatów, dotarł z krążownikiem lekkim Uganda i piątką niszczycieli do zatoki San Pedro. Sześć dni później opuścił z nimi Leyte i 14 kwietnia dołączył do TF 57.

16 kwietnia eskadra brytyjska znalazła się znów w pobliżu archipelagu Sakishima. Tego dnia lotniska były celem czterech nalotów, a nazajutrz trzykrotnie tylko te na Miyako. W trakcie rutynowych działań brytyjskie myśliwce zestrzeliły cztery samoloty wroga przy identycznych stratach własnych. Swoje zrobiły też rozmaite wypadki i np. Victorious miał po tej turze na pokładzie 31 pilotów myśliwskich i 14 załóg Avengerów – w momencie opuszczenia atolu Ulithi liczby te wynosiły odpowiednio 43 i 17. Mimo braku uzupełnień Brytyjczycy zaoferowali jeszcze uderzenie 20 kwietnia i wówczas przeprowadzili cztery naloty, przy słabych ich rezultatach tracąc jednego Avengera (załogę uratowano). 23 kwietnia TF 57 rzucił kotwice w zatoce San Pedro na Leyte po 32 dniach nieprzerwanego pobytu w morzu. W tym czasie brytyjskie lotniskowce straciły 19 samolotów z przyczyn bojowych oraz 28 w rezultacie awarii i wypadków, co oznaczało śmierć 29 ludzi, w tym 16 pilotów. W trakcie łącznie 2444 lotów zrzucono 412 t bomb i wystrzelono 325 rakiet. Japończycy mieli stracić 33 maszyny w powietrzu i 12 na ziemi, a lotniska na Ishigaki i Miyako były wyłączone w dzień z użytku.

Na Leyte Rawlings usłyszał, że adm. King, głównodowodzący US Navy, zaplanował wspieranie od 15 maja przez TF 57 desantu na Borneo, co oznaczałoby odesłanie Brytyjczyków na daleki plan. 27 kwietnia, w rezultacie protestów z Londynu oraz interwencji dowódców Piątej Floty, zapadła jednak ostatecznie decyzja o wysłaniu eskadry ponownie pod Miyako.

Pełna wersja artykułu w magazynie MSiO 1-2/2026