Jelcz w ludowym Wojsku Polskim. Początki
Wojciech Połomski
15 marca 2026 roku minęły 74 lata od utworzenia Jelczańskich Zakładów Samochodowych w Jelczu koło Oławy i 73 lata od momentu dostarczenia pierwszego wyrobu pochodzącego z tej fabryki dla Wojska Polskiego. Obecnie podwozia samochodowe dostarczane na potrzeby polskiej armii są nośnikami różnorodnego sprzętu. Oprócz rozwiązań pod zabudowy specjalne w układach jezdnych 4×4, 6×6, 8×8 i 10×10, producent dostarcza Siłom Zbrojnym RP również samochody skrzyniowe. Pojazdy wyposażone są w opancerzone i nieopancerzone kabiny kierowcy. Teraźniejszość Jelcz Sp. z o.o. jest jednak dość dobrze i szeroko znana. Warto natomiast przypomnieć początki dostaw wyrobów z podwrocławskiej fabryki na rzecz Wojska Polskiego.
Oficjalnie, pierwsze pojazdy samochodowe wyprodukowane w Jelczańskich Zakładach Samochodowych w Jelczu koło Oławy, trafiły na wyposażenie Wojska Polskiego na przełomie lat 1960/1961. Były to zmontowane z części dostarczanych z Czechosłowacji autobusy międzymiastowe Jelcz-Karosa 043 oraz wyprodukowane w fabryce, rodzimej konstrukcji, ośmiotonowe, dwuosiowe samochody ciężarowe Żubr A-80. Jednak czy były to faktycznie pierwsze wyroby z podwrocławskiej fabryki, które trafiły na wyposażenie polskiego wojska?
Historia dostaw wyrobów z Jelcza na potrzeby rodzimego wojska rozpoczęła się znacznie wcześniej. Aby jednak w pełni odpowiedzieć na postawione wyżej pytanie, musimy cofnąć się do 1951 roku, a więc do momentu rozpoczęcia w BKPMot. (Biuro Konstrukcyjne Przemysłu Motoryzacyjnego) w Warszawie prac nad nadwoziami furgonowymi, których konstrukcja opierała się na drewnianym szkielecie, a produkcja w niedalekiej przyszłości miała zostać uruchomiona… w halach produkcyjnych byłej fabryki zbrojeniowej, powstałej jeszcze podczas II wojny światowej.
15 marca 1952 roku powołano do życia Jelczańskie Zakłady Samochodowe. Stało się tak za sprawą zarządzenia nr 68, które 28 marca 1952 roku podpisał ówczesny minister transportu drogowego i lotniczego, Jan Rustecki. Jak możemy przeczytać w paragrafie 1 wspomnianego zarządzenia: Tworzy się przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą „Jelczańskie Zakłady Samochodowe w budowie’’, zwane dalej przedsiębiorstwem. Istotną informacją mającą wpływ na funkcjonowanie przedsiębiorstwa w kolejnych latach znajdziemy w paragrafie 2, punkt 2: Przedsiębiorstwo może tworzyć za zgodą Ministra Transportu Drogowego i Lotniczego zakłady.
Dlaczego powyższa informacja jest tak istotna? Otóż podjęcie jakiejkolwiek produkcji w pierwszych miesiącach istnienia przedsiębiorstwa było niemożliwe. Z dwóch hal fabrycznych (po byłej fabryce zbrojeniowej Krupp-Berthawerk), które przyszłe zakłady dostały do dyspozycji, jedynie jedna, po szybkim dostosowaniu, nadawała się do rozpoczęcia jakiejkolwiek działalności. Obiekty fabryczne byłej fabryki zbrojeniowej, przekazane stronie polskiej po ponad rocznym pobycie Armii Czerwonej i potraktowane wcześniej jako zdobycz wojenna, pozbawione zostały w większości wyposażenia, maszyn i urządzeń, które wywieziono na wschód.
Warto wspomnieć o jeszcze jednym ważnym paragrafie wspomnianego zarządzenia nr 68, mianowicie o paragrafie nr 10: Przedsiębiorstwu przydziela się: Dział Specjalny Biura Konstrukcyjnego Przemysłu Motoryzacyjnego w Warszawie-Golędzinowie ul. Stalingradzka 5a, 720 tys. m3 hal fabrycznych i budynków pomocniczych w Jelczu według planu sytuacyjnego.
Od 1946 roku, teren i hale fabryczne zajęte zostały przez kilka większych i mniejszych krajowych przedsiębiorstw, m.in. przez składnicę Centralnego Biura Obrotu Maszynami w Warszawie, Centrali Metali Kolorowych, Centrali Handlu Przemysłu Chemicznego i Centrali Handlu Przemysłu Elektrotechnicznego. Część terenu byłej fabryki, jako magazyn części i pojazdów samochodowych kwalifikujących się do remontu wykorzystywał także Państwowy Zakład Samochodowy nr 8 z Kalisza. I to ostatnie przedsiębiorstwo, a może bardziej jego kadra i jej doświadczenie w działalności remontowej, ma bardzo duże znaczenie dla dalszej historii JZS, bo właśnie od takiej, tak naprawdę rozpoczęła się historia tego zakładu.
Stało się to wbrew wcześniejszym ustaleniom na najwyższych szczeblach ówczesnych władz decyzyjnych PRL, które wytypowały obiekty i teren po byłej fabryce zbrojeniowej koncernu Krupp na zakład produkcji specjalnej, mający w jak najszybszym czasie rozpocząć produkcję nadwozi samochodowych na potrzeby Ministerstwa Obrony Narodowej i Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Produkcja nadwozi od początku objęta była klauzulą „ściśle tajne”. Powołana w 1952 roku dyrekcja Jelczańskich Zakładów Samochodowych utworzyła w tym celu wewnętrzne przedsiębiorstwa o nazwie: Zakłady Napraw Samochodów oraz Zakład Produkcji Nadwozi Samochodowych w Jelczu. Do 1955 roku oba przedsiębiorstwa działały w strukturze Jelczańskich Zakładów Samochodowych i były na jednym rozrachunku.
Pełna wersja artykułu w magazynie NTW 6/2026