Jastrząb kontra kogut. Pierwsze fińskie myśliwce.
Zbigniew Lalak
26 października 1920 roku dowódcą Sił Lotniczych (Ilmailuvoimien) został mjr Aarne Sakari Somersalo (zastąpił na tym stanowisku mjr. Sixtusa Hjelmmana). Ten oficer o szerokich horyzontach, dostrzegał ważną rolę jaką lotnictwo może pełnić w trakcie konfliktu zbrojnego. Rozumiał także konieczność produkowania w Finlandii samolotów i silników lotniczych. Dzięki jego staraniom uruchomiono w 1921 roku w Wytwórni Samolotów (Ilmailuvoimien Lentokonetehdas – I.V.L) licencyjną produkcję wodnosamolotów Hansa-Brandenburg W.33 (koszt licencji wyniósł 400 tys. marek fińskich). W latach 1922–1936 wyprodukowano 120 egzemplarzy maszyn I.V.L A.22. Somersalo starał się także uruchomić produkcję seryjną samolotu myśliwskiego także w oparciu o niemiecką licencję. Ostatecznie nie zrealizowano tych zamierzeń, co nie oznaczało rezygnacji z pomysłu produkowania własnych myśliwców. Dzięki uporowi dowództwa Sił Lotniczych zbudowano kilka interesujących prototypów zaprojektowanych przez inż. Kurta Bergera.
W marcu 1919 roku Siły Lotnicze składały się z pięciu Oddziałów Lotniczych (Lentoosasto), z których dwa jednak rozwiązano (15 marca), a pozostałe przemianowano na Oddziały Powietrzne (Ilmailuosasto – Ilm-Os). Sformowano Batalion Powietrzny (Ilmailupataljoon), którego dowództwo znajdowało się na wyspie Santahamina. W batalionie znajdowały się trzy Oddziały Powietrze – Ilm-Os I stacjonował w Sortavala, Ilm-Os II na Santahaminie (w lipcu przeniesiony do Utti, jako jedyny stacjonował w bazie lądowej), a Ilm-Os III w Koivisto. 1 marca 1921 roku mjr Somersalo włączył w skład Batalionu Powietrznego Warsztaty Lotnicze (Ilmailutelakka) oraz Szkołę Lotniczą (Ilmailukoulu), które znajdowały się na Santahaminie. W Helsinkach mieściło się dowództwo Sił Lotniczych (Ilamiluesikunta), które przeniesiono z Santahaminy. Zmieniono także numerację oddziałów. Zgodnie z nowym rozkazem Ilm-Os I znajdował się w Utti, Ilm-Os II w Koivisto, a Ilm-Os III w Sortavala. W sierpniu 1921 roku Ilm-Os II został przeniesiony z Sortavala do Viipuri (Wyborga). 8 listopada 1921 roku zrezygnowano z numeracji rzymskiej, wprowadzając arabską, a 21 grudnia nazwę „batalion” zastąpiono „pułkiem”, a „oddział” stał się „batalionem”. Na początku 1922 roku utworzono Kompanię Balonów Obserwacyjnych (Tähystyspallokomppania). Rozkazem szefa Sztabu Generalnego z 1 czerwca 1922 roku rzeczowniki „batalion” i „pułk” miały być stosowane wyłącznie w odniesieniu do oddziałów piechoty. Tym samym powrócono do starych nazw, czyli „Ilmailuosasto” – Oddział Powietrzny. Ilm-Os 1 i Ilm-Os 2 stały się oddziałami szturmowymi, natomiast Ilm-Os 3 oddziałem lotnictwa bombowego.
Pełna wersja artykułu w magazynie TW Historia nr specjalny 2/2026