10 lat samolotów M-346 w polskiej służbie
Tomasz Kwasek
Samolot szkolno-treningowy Leonardo M-346 zapoczątkował w polskim lotnictwie szkolnym fundamentalne zmiany. Jako następca zasłużonych, ale i wysłużonych Iskier, stał się podstawowym „jet trainerem” w Siłach Powietrznych. Dzięki nowoczesnej konstrukcji i wyposażeniu pozwala na realizację zaawansowanego szkolenia na niespotykanym dotąd poziomie, wprowadzając nasz system szkolenia pilotów wojskowych samolotów odrzutowych w XXI wiek.
W kwietniu 2012 roku Inspektorat Uzbrojenia MON opublikował zapytanie ofertowe dotyczące zakupu zintegrowanego systemu szkolenia zaawansowanego, w tym 16 samolotów i systemu naziemnego. Po rozpatrzeniu złożonych ofert wybór padł na włoską ofertę z samolotem M-346 Master, która została zakwalifikowana do ostatniego etapu, czyli testów weryfikujących założone parametry. Umowę na dostawę systemu wraz z ośmioma M-346 podpisano w lutym 2014 roku z włoską firmą Alenia Aermacchi. Dostawy nowych samolotów wraz z elementami zintegrowanego systemu szkolenia, wsparcia logistycznego i eksploatacyjnego zrealizowano w latach 2016–2018, a ich oficjalne przyjęcie na stan polskich Sił Powietrznych nastąpiło w grudniu 2017 roku. Poza samolotami dostarczono naziemne systemy symulacyjne (Integrated Training System, ITS), tj. symulatory procedur awaryjnych, symulatory lotu, pełne symulatory misji oraz systemy przygotowania misji i zarządzania szkoleniem. Podczas ceremonii w bazie w Dęblinie w listopadzie 2018 roku samolot M-346 Master dostał polską nazwę Bielik.
Jednocześnie rozważano możliwość pozyskania kolejnych samolotów korzystając z opcji, jaka była zapisana w realizowanym kontrakcie. W wyniku przeprowadzonych negocjacji pomiędzy Inspektoratem Uzbrojenia a koncernem Leonardo (następcą prawnym Alenia Aermacchi), w marcu 2018 roku Inspektorat Uzbrojenia podpisał umowę na dostawę czterech kolejnych samolotów wraz z elementami naziemnego systemu szkolenia, które zostały dostarczone do końca 2020 roku. W grudniu tego samego roku Polska skorzystała z opcji zamówienia czterech kolejnych Bielików i elementów zabezpieczenia naziemnego. Dzięki tym trzem umowom łącznie pozyskaliśmy 16 samolotów M-346, co pozwoliło na pełne wyposażenie eskadry, a także komplet naziemnych systemów wsparcia szkolenia. Głównymi elementami naziemnego kompleksu szkoleniowego są symulatory sytuacji awaryjnych i katapultowania (Emergency Procedures Trainer, EPT), symulatory pilotażu (Flight Training Device, FTD) i najbardziej zaawansowane symulatory misji (Full Mission Simulator, FMS). Systemy naziemne zamontowano w nowym Ośrodku Szkolenia Symulatorowego 41. Bazy Lotnictwa Szkolnego (41. BLSz) w Dęblinie.
Warto wspomnieć, że Bieliki zostały zmodyfikowane przez producenta – co było warunkiem strony polskiej do odebrania maszyn i całego systemu – i różnią się od M-346 innych użytkowników. Przykładowo, zamontowano spadochron hamujący w zasobniku u nasady usterzenia pionowego oraz ulepszono system awioniczny (pilotażowo-nawigacyjny), tak aby w większym stopniu zbliżyć niektóre elementy do awioniki samolotu F-16. Ponadto kabina ucznia ma możliwość zasłonięcia owiewki, co pozwala na szkolenie w lotach bez widoczności, wyłącznie według przyrządów. I – co być może najważniejsze – w maszynach zamontowano system łączności z naziemnymi elementami zintegrowanego systemu szkolenia zaawansowanego. Dzięki temu możliwe jest włączenie samolotów będących w powietrzu do misji z symulatorami. Pozwala to na zwiększenie realizmu szkolenia, szczególnie w zadaniach o bardziej skomplikowanym scenariuszu, a co za tym idzie zmaksymalizowanie efektów szkoleniowych.
Pierwsze samoloty M-346 wylądowały na lotnisku w Dęblinie, w siedzibie 4. Skrzydła Lotnictwa Szkolnego (4. SLSz), 14 listopada 2016 roku. Tego dnia de facto rozpoczęła się nowa era w polskim lotnictwie szkolnym – era zintegrowanego, cyfrowego i wieloetapowego przygotowania pilotów do pilotowania współczesnych samolotów bojowych. Wszystkie samoloty M-346 weszły na stan eskadry lotniczej z 41. BLSz.
Pełna wersja artykułu w magazynie Lotnictwo 10/2026