Czołg ciężki IS-3 UKN – poprawiony Stalin

Przemysław Skulski

Pojawienie się nowych radzieckich czołgów ciężkich na defiladzie w Berlinie we wrześniu 1945 r. było szokiem dla wielu zachodnich dowódców wojskowych oraz polityków. W zasadzie jedynym, który nie bardzo przejął się nowym wozem bojowym był generał George Patton, który wdał się nawet w utarczkę słowną na jego temat z marszałkiem Georgijem Żukowem. Jednak większość tam obecnych obawiała się, że Armia Czerwona otrzymała czołg, który daje jej zdecydowaną przewagę nad pojazdami amerykańskimi i brytyjskimi. Zdawali sobie bowiem sprawę z ograniczonych możliwości własnego sprzętu pancernego. Ponadto wiedza o IS-3, bo o nim mowa, była skromna. Okazało się, że obawy były na wyrost. IS-3 był czołgiem, który miał wiele nowatorskich rozwiązań, ale jeszcze więcej mankamentów wynikających zarówno z wadliwego projektu, jak i wykonania. Praktycznie już w trakcie produkcji niezbędne było wprowadzanie poprawek. Pierwszą kompleksową próbą usunięcia niedostatków Stalina był program UKN (usuwanie wad konstrukcyjnych) zainicjowany w 1948 r. Objął on niemal wszystkie wyprodukowane czołgi, choć najprawdopodobniej nie wszystkie w takim samym zakresie. Wprowadzone zmiany były istotne, ale nie spowodowały zmiany oficjalnego oznaczenia czołgu – dalej był to IS-3. Aby odróżnić te wozy od czołgów sprzed modernizacji (czyli IS-3), a także od pojazdów zmodernizowanych w latach 60. (czyli IS-3M), można je oznaczyć jako IS-3 UKN lub IS-3 model 1953. Trzeba jednak zaznaczyć, że nie są to oznaczenia oficjalne.

Wyróżnienie tych pojazdów jest jednak o tyle zasadne, że właśnie ta odmiana Stalina była pierwszą, która została wykorzystana w boju – przy tłumieniu węgierskiej rewolucji jesienią 1956 r., a następnie w czasie konfliktów arabsko-izraelskich (1967, 1969/1970, 1973). I najprawdopodobniej była jedyną, której użyto w walkach. Nie ma bowiem potwierdzonych informacji o bojowym wykorzystaniu czołgów IS-3M w czasie radziecko-chińskiego konfliktu granicznego nad rzeką Ussuri pod koniec lat 60. XX wieku. Natomiast użycie przez prorosyjskich separatystów podczas walk z jednostkami armii ukraińskiej latem 2014 r. w rejonie Konstantyniwki czołgu IS-3M zdjętego z pomnika to wydarzenie jednostkowe i do tego dość kuriozalne.    

Pełna wersja artykułu w magazynie TW Historia 4/2026